โขน

จากวิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี

ไปที่: ป้ายบอกทาง,
ค้นหา

โขน

ทศกัณฐ์หน้าสีทอง ตอนเกี้ยวนางสีดา

ประเภท

นาฏศิลป์

รายละเอียด

ตัวแสดง

ตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์ ตัวลิง

จำนวนผู้แสดง

ตอนพรหมาสตร์ ประมาณ 80 คน[1]

เวลาในการแสดง

ตอนพรหมาสตร์ ประมาณ 4 ชั่วโมง[2]

การแต่งกาย

แต่งกายแบบยืนเครื่องเหมือนละครใน
สวมหัวโขน

วงดนตรี

วงปี่พาทย์

เรื่องแสดง

รามเกียรติ์, อุณรุท

บทพากย์

พากย์พลับพลา พากย์รถ
พากย์โอ้
พากย์ชมดง
พากย์รำพัน พากย์เบ็ดเตล็ด

บทร้อง

บ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์

บทเจรจา

บทกวีร่ายยาว

เพลงประกอบ

เพลงหน้าพาทย์

โขน (อังกฤษ:
Khon) เป็นนาฏศิลป์ชั้นสูงของไทยที่มีความสง่างาม
อลังการและอ่อนช้อย การแสดงประเภทหนึ่งที่ใช้ท่ารำตามแบบละครใน
แตกต่างเพียงท่ารำที่มีการเพิ่มตัวแสดง เปลี่ยนทำนองเพลงที่ใช้ในการดำเนินเรื่องไม่ให้เหมือนกับละคร
แสดงเป็นเรื่องราวโดยลำดับก่อนหลังเหมือนละครทุกประการ
ซึ่งไม่เรียกการแสดงเหล่านี้ว่าละครแต่เรียกว่าโขนแทน[3]
มีประวัติยาวนานตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา[4]
จากหลักฐานจดหมายเหตุลาลูแบร์
เอกอัครราชทูตฝรั่งเศสในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
ได้มีการกล่าวถึงการแสดงโขนว่า เป็นการเต้นออกท่าทาง ประกอบกับเสียงซอและเครื่องดนตรีประเภทต่าง
ๆ ผู้แสดงจะสวมหน้ากากปิดบังใบหน้าตนเองและถืออาวุธ[5]

โขนเป็นจุดศูนย์รวมของศิลปะหลากหลายแขนง
โดยนำเอาวิธีเล่นและการแต่งตัวบางชนิดมาจากการเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์
มีท่าการต่อสู้ที่โลดโผน ท่ารำท่าเต้นเช่น ท่าปฐมในการไหว้ครูของกระบี่กระบอง
รวมทั้งการนำศิลปะการพากย์
การเจรจา หน้าพาทย์และเพลงดนตรีเข้ามาประกอบการแสดง[6]
ในการแสดงโขน ลักษณะสำคัญอยู่ที่ผู้แสดงต้องสวมหัวโขน
ซึ่งเป็นเครื่องสวมครอบหุ้มตั้งแต่ศีรษะถึงคอ
เจาะรูสองรูบริเวณดวงตาให้สามารถมองเห็น
สร้างตามลักษณะของตัวละครนั้น ๆ เช่น ตัวยักษ์
ตัวลิง ตัวเทวดา
ฯลฯ ตกแต่งด้วยสี
ลงรักปิดทอง ประดับกระจก
บ้างก็เรียกว่าหน้าโขน

ในสมัยโบราณ ตัวพระและตัวเทวดาต่างสวมหัวโขนในการแสดง
ต่อมาภายหลังมีการเปลี่ยนแปลงไม่ต้องสวมหัวโขน คงใช้ใบหน้าจริงเช่นเดียวกับละคร
แต่งกายแบบเดียวกับละครใน เครื่องแต่งกายของตัวพระและตัวยักษ์ในสมัยโบราณมักมีสองสี
คือสีหนึ่งเป็นสีเสื้อ อีกสีหนึ่งเป็นสีแขนโดยสมมุติแทนเกราะ
ส่วนเครื่องแต่งกายตัวลิงจะเป็นลายวงทักษิณาวรรต
โดยสมมุติเป็นขนของลิงหรือหมี
ดำเนินเรื่องด้วยการกล่าวคำนำเล่าเรื่องเป็นทำนองเรียกว่าพากย์อย่างหนึ่ง
กับเจรจาเป็นทำนองอย่างหนึ่ง ใช้กาพย์ยานีและกาพย์ฉบัง[7]
โดยมีผู้ให้เสียงแทนเรียกว่าผู้พากย์และเจรจา มีต้นเสียงและลูกคู่ร้องบทให้
ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้าประกอบการแสดง นิยมแสดงเรื่องรามเกียรติ์และอุณรุท

เนื้อหา

1 ประวัติ

2 ประเภทของโขน

2.1 โขนนั่งราว

2.2 โขนกลางแปลง

2.3 โขนหน้าจอ

2.4 โขนโรงใน

2.5 โขนฉาก

3 โขนในพระราชสำนัก

3.1 ยุคเจริญรุ่งเรือง

3.2 ยุคเสื่อมโทรม

4 ลักษณะบทโขน

5 บทละครสำหรับแสดงโขน

5.1 บทละครรามเกียรติ์สมัยกรุงศรีอยุธยา

5.2 บทละครรามเกียรติ์สมัยกรุงธนบุรี

5.3 บทละครรามเกียรติ์สมัยรัตนโกสินทร์

6 การฝึกหัดโขน

7 เครื่องแต่งกาย

8 หัวโขน

8.1 จำแนกตามใบหน้า

8.2 จำแนกตามสีหน้าและมงกุฎ

8.3 การทำหัวโขน

8.4 การตั้งและการเก็บรักษา

9 ภาษาโขน

10 ประเพณีไหว้ครูและความเชื่อ

10.1 พิธีไหว้ครู

10.2 การบวงสรวง

11 วงดนตรีและเครื่องประกอบ

12 เพลงประกอบการแสดง

13 โขนในรูปแบบต่าง
ๆ

14 อ้างอิง

15 แหล่งข้อมูลอื่น

[แก้]
ประวัติ

ละครใน ต้นแบบของการแสดงโขน

โขนจัดเป็นนาฏกรรมที่มีความเป็นศิลปะเฉพาะของตนเอง
ไม่ปรากฏชัดแน่นอนว่าคำว่า "โขน" ปรากฏขึ้นในสมัยใด แต่มีการเอ่ยถึงในวรรณคดีไทยเรื่องลิลิตพระลอที่กล่าวถึงโขนในงานแสดงมหรสพ
ระหว่างงานพระศพของพระลอ
พระเพื่อนและพระแพงว่า "ขยายโรงโขนโรงรำ ทำระทาราวเทียน"[8]
โดยมีข้อสันนิษฐานว่าคำว่าโขนนั้น มีที่มาจากคำและความหมายในภาษาต่าง
ๆ ดังนี้[9][10]

คำว่าโขนในภาษาเบงคาลี ซึ่งปรากฏคำว่าโขละหรือโขล ที่เป็นชื่อเรียกของเครื่องดนตรีประเภทหนังชนิดหนึ่งของฮินดู
ลักษณะรูปร่างคล้ายคลึงตะโพนของไทย
จัดเป็นเครื่องดนตรีที่ได้รับความนิยมในแคว้นเบงกอล
ประเทศอินเดีย
ใช้สำหรับประกอบการละเล่นชนิดหนึ่งเรียกว่ายาตราหรือละครเร่
โดยสันนิษฐานว่าเครื่องดนตรีชนิดนี้ เคยถูกนำมาใช้ประกอบการเล่นนาฏกรรมชนิดหนึ่ง
จึงเรียกว่าโขลตามชื่อของเครื่องดนตรี

คำว่าโขนในภาษาทมิฬ
มีจุดเริ่มต้นจากคำว่าโขล ซึ่งมีความใกล้เคียงกับโกลหรือโกลัมในภาษาทมิฬ
หมายความถึงเพศหรือการแต่งตัว
การประดับตกแต่งร่างกายให้สวยงามตามแต่ลักษณะของเพศหญิงและเพศชาย

คำว่าโขนในภาษาอิหร่าน
มีที่มาจากคำว่าษูรัต ควาน (อังกฤษ:
Surat khwan) หมายความถึงตุ๊กตาหรือหุ่น
ซึ่งใช้สำหรับประกอบการแสดง โดยมีผู้ขับร้องและให้เสียงแทนตัวหุ่น
เรียกว่าควานหรือโขน (อังกฤษ:
Khon)
มีความคล้ายคลึงกับผู้พากย์และผู้เจรจาของการแสดงโขนในปัจจุบัน

คำว่าโขนในภาษาเขมร
เป็นการกล่าวถึงโขนในพจนานุกรมภาษาเขมร
ซึ่งหมายความถึงละคร แต่เขียนแทนว่าละโขน
ที่หมายความถึงการแสดงมหรสพอย่างหนึ่ง

จากข้อสันนิษฐานต่าง ๆ ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าโขนเป็นคำมาจากภาษาใด พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน
พ.ศ. 2525
ระบุความหมายของโขนเอาไว้ว่า "โขนหมายถึงการเล่นอย่างหนึ่งคล้ายละครรำ
แต่เล่นเฉพาะในเรื่องรามเกียรติ์ โดยผู้แสดงสวมหัวจำลองต่าง ๆ
ที่เรียกว่าหัวโขน"[11]
หรือหมายความถึงไม้ใช้ต่อเสริมหัวเรือท้ายเรือให้งอนเชิดขึ้นไปที่เรียกว่าโขนเรือ
หรือใช้สำหรับเรียกเรือชนิดหนึ่งที่มีโขนว่าเรือโขนเช่น
เรือโขนขนาดใหญ่น้อยเหลือหลายในลิลิตพยุหยาตรา
หรือหมายความถึงส่วนสุดทั้งสองข้างของรางระนาดหรือฆ้องวงใหญ่ที่มีลักษณะงอนขึ้นว่าโขน[12]

ในสมัยของสมเด็จพระนาราย์มหาราช ได้มีการกล่าวถึงโขนโดยลาลูแบร์
เอาไว้ว่า "โขนนั้น เป็นการร่ายรำเข้า ๆ ออก ๆ หลายคำรบ
ตามจังหวะซอและเครื่องดนตรีอย่างอื่นอีก ผู้แสดงนั้นสวมหน้ากาก (หัวโขน)
และถืออาวุธ แสดงบทหนักไปในทางสู้รบกันมากกว่าจะเป็นการร่ายรำ
และมาตรว่าการแสดงส่วนใหญ่จะหนักไปในทางโลดเต้นเผ่นโผนโจนทะยาน
และวางท่าอย่างเกินสมควรแล้ว นาน ๆ ก็จะหยุดเจรจาออกมาสักคำสองคำ หน้ากาก (หัวโขน)
ส่วนใหญ่นั้นน่าเกลียด เป็นหน้าสัตว์ที่มีรูปพรรณวิตถาร (ลิง) หรือไม่เป็นหน้าปีศาจ
(ยักษ์)"[5]
ซึ่งเป็นการแสดงความเห็นต่อมหรสพในอดีตของชาวไทยในสายตาของชาวต่างประเทศ

การแสดงโขนโดยทั่วไปนิยมแสดงเรื่องรามเกียรติ์
ในอดีตกรมศิลปากรเคยจัดแสดงเรื่องอุณรุฑ
แต่ไม่ได้รับความนิยมมากเท่ากับการแสดงเรื่องรามเกียรติ์[13]
มีหลายสำนวน ทั้งที่มีการประพันธ์ขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยา
กรุงธนบุรีและกรุงรัตนโกสินทร์
โดยเฉพาะบทประพันธ์ในสมัยรัตนโกสินทร์ นิยมแสดงตามสำนวนของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
รัชกาลที่ 2 ที่กรมศิลปากรได้ปรับปรุงเป็นชุดเป็นตอนสำหรับแสดงเป็นโขนฉาก
ในสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 6 ก็เคยทรงพระราชนิพนธ์บทร้องและบทพากย์ไว้ถึง 6 ชุด ได้แก่ ชุดนางสีดาหาย
ชุดเผากรุงลงกา ชุดพิเภกถูกขับ
ชุดจองถนน
ชุดประเดิมศึกลงกาและชุดนาคบาศ

แต่เดิมนั้นการแสดงโขนจะไม่มีการสร้างฉากประกอบการแสดงตามท้องเรื่อง
การดำเนินเรื่องราวต่าง ๆ เป็นแบบจินตนาการถึงฉากหรือสถานที่ในเรื่องราวเอง
การจัดฉากในการแสดงโขนเกิดขึ้นครั้งแรกในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 5 โดยที่ทรงคิดสร้างฉากประกอบการแสดงโขนบนเวทีขึ้น
คล้ายกับการแสดงละครดึกดำบรรพ์ที่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงคิดขึ้น

[แก้]
ประเภทของโขน

การแสดงโขนโรงใน เรื่องรามเกียรติ์

โขนเป็นการแสดงที่ได้รับความนิยมมาโดยตลอด ตั้งแต่ในอดีตจนถึงปัจจุบัน
มักนิยมแสดงเป็นมหกรรมบูชาเจ้านายชั้นสูงเช่น
แสดงในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพหรือพระศพ แสดงเป็นมหรสพสมโภชเช่น ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก
และแสดงเป็นมหรสพเพื่อความบันเทิงในโอกาสทั่ว ๆ ไป นิยมแสดงเพียง 3 ประเภทคือ โขนกลางแปลง
โขนหน้าจอและโขนฉาก
สำหรับโขนนั่งราวหรือโขนโรงนอกไม่นิยมจัดแสดง
เนื่องจากเป็นการแสดงโขนที่มีแต่บทพากย์และบทเจรจาเท่านั้น ไม่มีบทร้อง ใช้ราวไม้กระบอกแทนเตียงสำหรับนั่ง
และโขนโรงในซึ่งเป็นศิลปะที่โขนหน้าจอนำไปแสดง
แต่เดิมไม่มีองค์ประกอบจำนวนมาก ต่อมาภายหลังเมื่อมีความต้องการมากขึ้น
โขนจึงมีวิวัฒนาการพัฒนาเป็นลำดับ แบ่งเป็น 5 ประเภทคือ

[แก้]
โขนนั่งราว

การแสดงโขนนั่งราว

โขนนั่งราวหรือเรียกอีกอย่างว่าโขนโรงนอก วิวัฒนาการมาจากโขนกลางแปลง
เป็นโขนที่แสดงบนโรงที่ปลูกสร้างขึ้นสำหรับแสดง ตัวโรงมักมีหลังคาคุ้มกันแสงแดดและสายฝน
ไม่มีเตียงสำหรับผู้แสดงนั่ง มีเพียงราวทำจากไม้ไผ่วางพาดตามส่วนยาวของโรงเท่านั้น
มีช่องให้ผู้แสดงในบทของตัวพระหรือตัวยักษ์ที่มีตำแหน่งและยศถาบรรดาศักดิ์
สามารถเดินวนได้รอบราวซึ่งสมมุติเป็นเตียง มีการพากย์และเจรจา ไม่มีบทขับร้อง วงปี่พาทย์บรรเลงเพลงหน้าพาทย์
ใช้ปี่พาทย์สำหรับบรรเลงสองวง เนื่องจากต้องบรรเลงเป็นจำนวนมาก
โดยปี่พาทย์ตัวแรกตั้งบริเวณหัวโรง ตัวที่สองตั้งบริเวณท้ายโรง
และเป็นที่มาของการเรียกว่าวงหัวและวงท้ายหรือวงซ้ายและวงขวา
ในส่วนผู้แสดงที่รับบทเป็นเสนายักษ์ เขนยักษ์ เสนาลิงหรือเขนลิง
คงนั่งพื้นแสดงตามปกติ[14]

[แก้]
โขนกลางแปลง

โขนกลางแปลงเป็นการเล่นโขนกลางแจ้ง ไม่มีการสร้างโรงแสดง ใช้ภูมิประเทศและธรรมชาติเป็นฉากในการแสดง
ผู้แสดงทั้งหมดรวมทั้งตัวพระต้องสวมหัวโขน นิยมแสดงตอนยกทัพรบ
วิวัฒนาการมาจากการเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์เรื่องกวนน้ำอมฤต
ที่ใช้เล่นในพิธีอินทราภิเษก ปรากฏในกฎมณเฑียรบาลสมัยกรุงศรีอยุธยา
โดยนำวิธีการแสดงคือการจัดกระบวนทัพและการเต้นประกอบหน้าพาทย์มาใช้
แต่เปลี่ยนมาเล่นเรื่องรามเกียรติ์แทน
มีการเต้นประกอบหน้าพาทย์และอาจมีบทพาทย์และเจรจาบ้าง แต่ไม่มีบทร้อง

เมื่อ พ.ศ.
2339 ในสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
รัชกาลที่ 1 มีการเล่นโขนในงานฉลองอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมชนกาธิราช
โดยโขนวังหน้าเป็นทัพทศกัณฐ์
และโขนวังหลังเป็นทัพพระราม
แลัวยกทัพมาเล่นรบกันในท้องสนามหน้าพลับพลา ดังความในพระราชพงศาวดารว่า
"ในการมหรสพสมโภชพระบรมอัฐิครั้งนั้น มีโขนชักรอกโรงใหญ่
ทั้งโขนวังหลวงและวังหน้า แล้วประสมโรงเล่นกันกลางแปลง
เล่นเมื่อศึกทศกัณฐ์ยกทัพกับสิบขุนสิบรถ โขนวังหลังเป็นทัพพระราม ยกไปแต่ทางพระบรมมหาราชวัง
โขนวังหน้าเป็นทัพทศกัณฐ์ ยกออกจากพระราชวังบวรฯ มาเล่นรบกันในท้องสนามหน้าพลับพลา
ถึงมีปืนบาเหรี่ยมรางเกวียนลากออกมายิงกันดังสนั่นไป"

ซึ่งการแสดงโขนในครั้งนั้น เกิดการรบกันจริงระหว่างผู้แสดงทั้งสองฝ่าย
จนเกิดการบาดหมางระหว่างวังหน้าและวังหลัง
ทำให้เป็นข้อสันนิษฐานว่าเหตุใดการแสดงโขนกลางแปลง
จึงนิยมแสดงตอนยกทัพรบและการรบบนพื้น[15]
มีเครื่องดนตรีวงปี่พาทย์ไม่ต่ำกว่าสองวงในการบรรเลง[16]

[แก้]
โขนหน้าจอ

การเชิดหนังใหญ่ในการแสดงโขนหน้าจอ

โขนหน้าจอเป็นโขนที่แสดงหน้าจอหนังใหญ่
ซึ่งใช้สำหรับแสดงหนังใหญ่หรือหนังตะลุง
โดยผู้แสดงโขนออกมาแสดงสลับกับการเชิดตัวหนัง เรียกว่าหนังติดตัวโขน
ซึ่งในการเล่นหนังใหญ่ จะมีการเชิดหนังใหญ่อยู่หน้าจอผ้าขาวแบบจอหนังใหญ่ ยาว 7 วา
2 ศอก ริมขอบจอใช้ผ้าแดงและสีน้ำเงินเย็บติดกัน ใช้เสาจำนวน 4 ต้น สำหรับขึงจอ
ปลายเสาประดับด้วยหางนกยูงหรือธงแดง[17]
มีศิลปะสำคัญในการแสดงคือการพากย์และเจรจา ใช้เครื่องดนตรีปี่พาทย์ประกอบการแสดง
ผู้เชิดตัวหนังจะต้องเต้นตามจังหวะดนตรีและลีลาท่าทางของตัวหนัง

นิยมแสดงเรื่องรามเกียรติ์ ภายหลังยกเลิกการแสดงหนังใหญ่คงเหลือเฉพาะโขน
โดยคงจอหนังไว้พอเป็นพิธี เนื่องจากผู้ดูนิยมการแสดงที่ใช้คนแสดงจริงมากกว่าตัวหนัง
จึงเป็นที่มาของการเรียกโขนที่เล่นหน้าจอหนังว่าโขนหน้าจอ
มีการพัฒนาจอหนังที่ใช้แสดงโขน ให้มีช่องประตูสำหรับเข้าออก
โดยวาดเป็นซุ้มประตูเรียกว่าจอแขวะ โดยที่ประตูทางด้านซ้ายวาดเป็นรูปค่ายพลับพลาของพระราม
ส่วนประตูด้านขวาวาดเป็นกรุงลงกาของทศกัณฐ์
ต่อมาภายหลังจึงมีการยกพื้นหน้าจอขึ้นเพื่อกันคนดูไม่ให้เกะกะตัวแสดงเวลาแสดงโขน[18]
สำหรับโขนหน้าจอ
กรมศิลปกรเคยจัดแสดงให้ประชาชนทั่วไปได้รับชมในงานฉลองวันสหประชาชาติที่สนามเสือป่า
เมื่อวันที่ 24
ตุลาคม พ.ศ.
2491[19]

[แก้]
โขนโรงใน

โขนโรงในเป็นโขนที่นำศิลปะการแสดงของละครใน เข้ามาผสมผสานระหว่างโขนกับละครใน
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1
และพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 รวมทั้งมีราชกวีภายในราชสำนัก
ช่วยปรับปรุงขัดเกลาและประพันธ์บทพากย์ บทเจรจาให้มีความไพเราะ สละสลวยมากยิ่งขึ้น
โดยนำท่ารำท่าเต้น และบทพากย์เจรจาตามแบบโขนมาผสมกับการขับร้อง
เป็นการปรับปรุงวิวัฒนาการของโขน ในการแสดงโขนโรงใน ผู้แสดงเป็นตัวพระ
ตัวนางและเทวดา เริ่มที่จะไม่ต้องสวมหัวโขนในการแสดง
มีการพากย์และเจรจาตามแบบฉบับของการแสดงโขน
นำเพลงขับร้องประกอบอากัปกิริยาอาการของตัวละคร
และเปลี่ยนมาแสดงภายในโรงแบบละครในจึงเรียกว่าโขนโรงใน มีปี่พาทย์บรรเลงสองวง
ปัจจุบันโขนที่กรมศิลปากรนำออกแสดงนั้น
ใช้ศิลปะการแสดงแบบโขนโรงในซึ่งเป็นการแสดงระหว่างโขนกลางแปลงและโขนหน้าจอ[20]

[แก้]
โขนฉาก

โขนฉากเป็นการแสดงโขนที่ถือกำเนิดขึ้นครั้งแรก
ในสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5
มีการจัดฉากในการแสดงแบบละครดึกดำบรรพ์ประกอบตามท้องเรื่อง
แบ่งเป็นฉากเป็นองก์ เข้ากับเหตุการณ์และสถานที่จึงเรียกว่าโขนฉาก
ปัจจุบันการแสดงโขนของกรมศิลปากร นอกจากจะแสดงโขนโรงในแล้ว
ยังจัดแสดงโขนฉากควบคู่กันอีกด้วยเช่น ชุดปราบกากนาสูร ชุดมัยราพณ์สะกดทัพ
ชุดนางลอย ชุดนาคบาศ ชุดพรหมาสตร์ ชุดศึกวิรุญจำบัง ชุดทำลายพิธีหุงน้ำทิพย์
ชุดสีดาลุยไฟและปราบบรรลัยกัลป์
ชุดหนุมานอาสา
ชุดพระรามเดินดงและชุดพระรามครองเมือง

นอกจากประเภทของโขนต่าง ๆ ทั้ง 5 ประเภทแล้ว
ยังมีการแสดงโขนสดที่ทางกรมศิลปากรไม่จัดให้รวมอยู่ในประเภทของโขน
โขนสดเป็นการแสดงที่ผสมผสานทางวัฒนธรรม
ที่ปรับปรุงมาจากการแสดงโขนให้มีความเรียบง่าย มีการปรับเปลี่ยนลดท่ารำ การแต่งกาย
การขับร้อง คำพากย์และการเจรจา เป็นการแสดงที่เกิดจากผสมผสานการแสดง 3 ชนิดคือ โขน
หนังตะลุงและลิเก
ไม่มีการพากย์เสียงและเจรจา โดยผู้แสดงจะเป็นผู้พูดบทเจรจาเอง
สวมหัวโขนบนศีรษะแต่ไม่คลุมหน้า[21]
ซึ่งการแสดงโขน มีวิวัฒนาการมายาวนานตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงปัจจุบัน
รูปแบบและวิธีการแสดงของโขนได้มีการปรับเปลี่ยนไปตามยุคตามสมัย
แต่คงรูปแบบและเอกลักษณ์เฉพาะของการแสดงเอาไว้

[แก้]
โขนในพระราชสำนัก

ในสมัยโบราณข้าราชการ
มหาดเล็กที่รับราชการในสำนักพระราชวัง
มักได้รับการพิจารณาคัดเลือกให้ฝึกหัดการแสดงโขน
เนื่องจากโขนเป็นการเล่นของผู้มียศถาบรรดาศักดิ์
ใช้สำหรับแสดงในงานพระราชพิธีเท่านั้น
ทำให้ต้องมีการคัดเลือกผู้แสดงที่มีความฉลาดเฉลียว สามารถฝึกหัดท่ารำต่าง ๆ
ให้เข้าใจได้โดยง่าย แต่เดิมใช้ผู้ชายล้วนในการแสดงทั้งตัวพระและตัวนาง
ถือเป็นความภาคภูมิใจต่อผู้ที่ได้ถูกรับเลือกเนื่องจากโขนเป็นศิลปะการแสดงชั้นสูง
และกลายเป็นประเพณีสืบต่อมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์
ที่ผู้แสดงโขนในพระราชสำนัก จะต้องเป็นพวกมหาดเล็ก
ข้าราชการหรือบุตรหลานข้าราชการเท่านั้น

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1
ได้ทรงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เจ้านายชั้นสูง ขุนนางชั้นผู้ใหญ่
เสนาอำมาตย์และผู้ว่าราชการเมือง
ได้ฝึกหัดโขนเพื่อเป็นการประดับเกียรติยศแก่ตนเองและวงศ์ตระกูล
และทรงโปรดให้หัดไว้เฉพาะแต่เพียงผู้ชายตามประเพณีดั้งเดิม ทำให้เจ้านายชั้นสูง
ขุนนางชั้นผู้ใหญ่จำนวนมากต่างหัดโขนไว้หลายคณะเช่น โขนของกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์
โขนของกรมพิพิธฯ เป็นต้น และมีการประกวดแข่งขันประชันฝีมือ
รวมทั้งได้มีการฝึกหัดโขนให้พวกลูกทาสและผู้ที่สังกัดกรมกองต่าง ๆ
ตามวิธีควบคุมทหารแบบโบราณอีกด้วย ทำให้โขนได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย

ต่อมาภายหลังการแสดงโขนเริ่มถูกมองว่าเป็นการแสดงที่ไม่สมฐานะ
เนื่องจากแต่เดิมโขนเป็นการแสดงที่มีเกียรติและศักดิ์ศรี
ทำให้ถูกมองไปในทางที่ไม่ดี ประกอบกับมีการนำโขนไปรับจ้างแสดงในงานต่าง ๆ
เช่นงานศพหรืองานที่ไม่มีเกียรติเพียงเพื่อหวังค่าตอบแทน
โดยไม่คำนึงถึงเกียรติยศของการแสดงศิลปะชั้นสูงที่ได้รับความนิยมยกย่อง
ทำให้ความนิยมในโขนเริ่มเสื่อมลงอย่างรวดเร็ว ประกอบกับพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 4 ได้ทรงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เจ้านายชั้นสูง
ข้าราชการเสนาอำมาตย์มีละครหญิงที่แต่เดิมมีเฉพาะพระมหากษัตรยิ์ได้
ดังพระราชปรารภว่า "มีละครด้วยกันหลายรายดี บ้านเมืองจะได้ครึกครื้น
จะได้เป็นเกียรติยศแก่แผ่นดิน" ทำให้ส่งผลกระทบกระเทือนอย่างใหญ่หลวง
ต่อการแสดงโขนในพระราชสำนักของเจ้านายชั้นสูงและขุนนางชั้นผู้ใหญ่

[แก้]
ยุคเจริญรุ่งเรือง

[แก้]
ยุคเสื่อมโทรม

[แก้]
ลักษณะบทโขน

การแสดงโขนตอนยกทัพรบ
ที่มีการพากย์เสียงและเจรจา

ในการแสดงโขน เมื่อเริ่มแสดงวงปี่พาทย์จะบรรเลงเพลงโหมโรงเป็นเพลงเปิด
เมื่อจบเพลงจึงจะเริ่มการแสดง ดำเนินเรื่องโดยใช้คำพากย์และคำเจรจาเป็นหลัก
การเล่นโขนแต่เดิมไม่มีบทร้องของผู้แสดงเหมือนละครใน
ผู้แสดงทุกคนในสมัยโบราณต้องสวมหัวโขน ยกเว้นตัวตลกที่ใช้ใบหน้าจริงในการแสดง
ทำให้ต้องมีผู้ทำหน้าที่สำหรับพากย์และเจรจาถ้อยคำต่าง ๆ แทนตัวผู้แสดง
ผู้พากย์เสียงนั้นมีความสำคัญในการแสดงโขนเป็นอย่างมาก
ต้องเรียนรู้และศึกษาทำความเข้าใจเรื่องราวและวิธีการแสดง
จดจำคำพากย์และใช้ปฏิภาณไหวพริบในเชิงกาพย์
กลอน
เพื่อสามารถเจรจาให้สอดคล้องถูกต้อง มีสัมผัสนอก
สัมผัสในคล้องจองกับการแสดงของผู้แสดง

ลักษณะบทโขนในสมัยโบราณ แบ่งออกเป็น 3 ประเภทคือบทร้อง บทพากย์และบทเจรจา
ซึ่งบทร้องนั้นเป็นการร้องกลอนบทละคร ใช้สำหรับแสดงโขนโรงในและโขนฉากเท่านั้น
บทพากย์ใช้กาพย์ยานีและกาพย์ฉบัง เมื่อพากย์จบหนึ่งบทตะโพนก็จะตีท้าและกลองทัดจะตีต่อจากตะโพนสองที
ผู้แสดงภายในโรงจะร้องรับว่าเพ้ยพร้อม ๆ กัน
ซึ่งคำว่าเพ้ยนี่สันนิษฐานว่าแต่เดิมนั้น
มาจากคำว่าเฮ้ยในการบัญชาศึกสงครามของแม่ทัพนายกอง ค่อย ๆ
เพี้ยนเสียงจนกลายเป็นเพ้ยในปัจจุบัน[22]
สำหรับบทพากย์เป็นคำประพันธ์ชนิดกาพย์ฉบัง 16 หรือกาพย์ยานี 11 บท
มีชื่อเรียกแตกต่างกัน วิธีพากย์บทโขนในการแสดง แบ่งออกเป็นประเภทต่าง ดังนี้[23][24]

การพากย์เมืองหรือพากย์พลับพลา

ใช้สำหรับพากย์เวลาผู้แสดงตัวเอก หรือผู้แสดงออกท้องพระโรงหรือออกพลับพลา เช่น
ทศกัณฐ์ พระรามหรือพระลักษมณ์เสด็จออกประทับในปราสาทหรือพลับพลา
โดยมีตัวอย่างบทพากย์กาพย์ฉบัง 16 ตอนเช่น พระรามเสด็จออกพลับพลา
รับการเข้าเฝ้าของพิเภก สุครีพ หนุมานและเหล่าเสนาลิง

"ครั้นรุ่งแสงสุริยโอภา

พุ่งพ้นเวหา

คิรียอดยุคันธร

สมเด็จพระหริวงศ์ทรงศร

ฤทธิ์เลื่องลือขจร

สะท้อนทั้งไตรโลกา

เสด็จออกนั่งหน้าพลับพลา

พร้อมด้วยเสนา

ศิโรตมก้มกราบกราน

พิเภกสุครีพหนุมาน

นอบน้อมทูลสาร

สดับคดีโดยถวิล"

— บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ รัชกาลที่
2

การพากย์รถหรือพากย์พาหนะ

ใช้สำหรับพากย์เวลาผู้แสดงเอ่ยชมพาหนะและการจัดกระบวนทัพเช่น
รถ ม้า ช้าง
หรือสิ่งอื่นใดที่เป็นพาหนะ หรือใช้พากย์เวลาผู้แสดงตัวเองทรงพาหนะตลอดจนชมไพร่พล
โดยมีตัวอย่างบทพากย์กาพย์ฉบัง 16 เช่น พระราม พระลักษมณ์
ทรงราชรถออกทำศึกกับทศกัณฐ์และเหล่าเสนายักษ์

"เสด็จทรงรถเพชรเพชรพราย

พรายแสงแสงฉาย

จำรูญจำรัสรัศมี

อำไพไพโรจน์รูจี

สีหราชราชสีห์

ชักรชรถรถทรง

ดุมหันหันเวียนวง

กึกก้องก้องดง

เสทือนทั้งไพรไพรวัน

ยักษาสารถีโลทัน

เหยียบยืนยืนยัน

ก่งศรจะแผลแผลงผลาญ"

— บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ รัชกาลที่
2

การพาย์โอ้หรือการพากย์รำพัน

ใช้สำหรับพากย์เวลาผู้แสดงมีอาการเศร้าโศกเสียใจ รำพันคร่ำครวญถึงคนรัก เริ่มทำนองตอนต้นเป็นการพากย์
ตอนท้ายเป็นทำนองการร้องเพลงโอ้ปี่
ซึ่งการพากย์ประเภทนี้จะให้ปี่พาทย์เป็นผู้รับเมื่อสิ้นสุดการพากย์หนึ่งบท
มีความแตกต่างจากการพากย์ประเภทอื่นตรงที่มีเครื่องดนตรีรับ
ก่อนที่ลูกคู่จะร้องรับว่าเพ้ย โดยมีตัวอย่างบทพากย์ยานี 11 เช่น
พระรามโศกเศร้ารำพันถึงนางสีดา ที่เป็นนางเบญจกายแปลงมาตามคำสั่งทศกัณฐ์
เพื่อให้พระรามเข้าใจว่านางสีดาตาย

"อนิจจาเจ้าเพื่อนไร้

มาบรรลัยอยู่เอองค์

พี่จะได้สิ่งใดปอง

พระศพน้องในหิมวา

จะเชิญศพพระเยาวเรศ

เข้ายังนิเวศน์อยุธยา

ทั้งพระญาติวงศา

จะพิโรธพิไรเรียม

ว่าพี่พามาเสียชนม์

ในกมลให้ตรมเกรียม

จะเกลี่ยทรายขึ้นทำเทียม

ต่างแท่นทิพบรรทม

จะอุ้มองค์ขึ้นต่างโกศ

เอาพระโอษฐ์มาระงม

ต่างเสียงพระสนม

อันร่ำร้องประจำเวร"

— บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ รัชกาลที่
2

การพากย์ชมดง

ใช้สำหรับพากย์เวลาผู้แสดงชมสภาพภูมิประเทศ ป่าเขา
ลำเนาไพรและสัตว์ป่าน้อยใหญ่
เริ่มทำนองตอนต้นเป็นทำนองร้องเพลงชมดงใน ตอนท้ายเป็นทำนองการพากย์ธรรมดา
โดยมีตัวอย่างบทพากย์ฉบัง 16 เช่น พระราม พระลักษมณ์และนางสีดา
เอ่ยชมสภาพป่าที่มีความสวยงาม หลังจากออกจากเมืองเพื่อบวชเป็นฤษีในป่า

"เค้าโมงจับโมงมองเมียง

คู่เค้าโมงเคียง

เคียงคู่อยู่ปลายไม้โมง

ลางลิงลิงเหนี่ยวลดาโยง

ค่อยยุดฉุดโชลง

โลดไล่ในกลางลางลิง

ชิงชังนกชิงกันสิง

รังใครใครชิง

ชิงกันจับต้นชิงชัน

นกยูงจับพยูงยืนยัน

แผ่หางเหียนหัน

หันเหยีบเลียบไต่ไม้พยูง"

— บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ รัชกาลที่
2

การพากย์บรรยาย

ใช้สำหรับพากย์เวลาบรรยายความเป็นมาของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง
เป็นบริบทการขยายความเป็นมาเป็นไปของสิ่งของนั้น ๆ หรือใช้สำหรับพากย์รำพึงรำพันใด
ๆ โดยมีตัวอย่างบทพากย์ฉบัง 16 เช่น การพากย์บรรยายตำนานรัตนธนู
คันศรที่พระวิศวกรรมสร้างถวายพระนารายณ์ตอนอวตารมาเป็นพระราม

"เดิมทีธนูรัตน

วรฤทธิเกรียงไกร

องค์วิศวะกรรมไซร้

ประดิษฐะสองถวาย

คันหนึ่งพระวิษณุ

สุรราชะนารายณ์

คันหนึ่งนำทูลถวาย

ศิวะเทวะเทวัน

ครั้นเมื่อมุนีทัก-

ษะประชาบดีนั้น

กอบกิจจะการยัญ-

ญะพลีสุเทวา

ไม่เชิญมหาเทพ

ธ ก็แสนจะโกรธา

กุมแสงธนูคลา

ณ พิธีพลีกรณ์"

— บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ รัชกาลที่
2

การพากย์เบ็ดเตล็ด

ใช้สำหรับพากย์ใช้ในโอกาสทั่ว ๆ ไปในการแสดง เป็นการพากย์เรื่องราวเล็กๆ น้อยๆ
ที่ไม่จัดอยู่ในการพากย์ประเภทใด รวมทั้งการเอ่ยกล่าวถึงใคร ทำอะไร
อยู่ที่ไหนหรือพูดกับใคร โดยมีตัวอย่างบทพากย์ฉบัง 16 เช่น
พระรามสั่งให้หนุมานไปสืบเรื่องของนางสีดาที่ถูกทศกัณฐ์ลักพาตัวไป และมอบธำมงค์และภูษาไปให้เพื่อเป็นการทดสอบจิตใจของนางสีดาเมื่อได้เห็นสิ่งของดังกล่าว

"ภูวกวักเรียกหนุมานมา

ตรัสสั่งกิจจา

ให้แจ้งประจักษ์ใจจง

แล้วถอดจักรรัตน์ธำมรงค์

กับผ้าร้อยองค์

ยุพินทรให้นำไป

ผิวนางยังแหนงน้ำใจ

จงแนะความใน

มิถิลราชพารา

อันปรากฏจริงใจมา

เมื่อตาต่อตา

ประจวบบนบัญชรไชย"

— บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ รัชกาลที่
2

สำหรับบทเจรจานั้น แตกต่างจากบทร้องและบทพากย์ตรงที่เป็นบทกวีแบบร่ายยาว
มีการส่งและรับคำสัมผัสอย่างต่อเนื่อง ใช้ถ้อยคำสละสลวย คล้องจอง
มีสัมผัสนอกสัมผัสใน บทเจรจาในการแสดงโขนเป็นบทที่คิดขึ้นในขณะแสดง
เป็นความสามารถและไหวพริบปฏิภาณเฉพาะตัวของผู้เจรจา
ใช้ผู้ชายเป็นผู้ให้เสียงไม่ต่ำกว่าสองคน เพื่อทำหน้าที่ทั้งพากย์และเจรจา
บางครั้งมีการเหน็บแนมเสียดสีโต้ตอบระหว่างกัน ถ้าในการแสดงโขนมีบทร้อง
ผู้พากย์และเจรจาจะต้องทำหน้าที่บอกบทให้แก่ผู้แสดงอีกด้วย[25]เช่น
ตัวอย่างการเจรจาระหว่างหนุมาน
ที่อาสาพระรามไปเป็นไส้ศึกลอบเข้าไปชิงเอาดวงใจทศกัณฐ์
และได้รับการแต่งตั้งและพระราชทานยศศักดิ์จากทศกัณฐ์ให้อย่างสมเกียรติ
ยกทัพเสนายักษ์และเขนยักษ์ออกมาเผชิญหน้ากับพระลักษมณ์ว่า

"หน่อยแน่พระลักษมณ์ อย่ามาพักพูดดี ตีประจบกลบเนื้อความ พระรามพี่เจ้าซิร้าย
เจ้าเป็นน้องชายอย่ามาพูดแก้ตัว ใครเล่าเขาจะรักชั่วหามเสาไปสักกี่คน
เราสู้เงือดงดอดทน กลืนเปรี้ยวเคี้ยวจดเข็ดฟัน
จึงหวนจิตคิดบากบั่นมาเข้าด้วยเจ้าลงกา ออกศึกอาสาทำราชการ ท่านโปรดประทานเราสารพัด
ทั้งเศวตฉัตรและพัดวาลชินี ได้กินทั้งพานพระศรีขี่รถมณีนพรัตน์
มีเครื่องทรงสำหรับกษัตริย์ทุกสิ่งพร้อมเป็นจอมจัตุรงค์
เครื่องต้นเครื่องทรงมงกุฎทองฉลองพระบาท ถือศรศาสตร์อาชญาสิทธิ์
ว่าที่ลูกเธอเสมอด้วยอินทรชิตเป็นสิทธิ์ขาด
เทียบตำแหน่งมหาอุปราชผู้เรืองยศ ทรงมอบสมบัติให้เราหมดทั้งลงกา
เมื่ออยู่ในพลับพลาได้แต่ผ้าชุบอาบเหม็นสาบเต็มทน ก็เพราะความจนขมขื่นกลืนกิน
เขารู้รสเสียหมดสิ้นแล้วนะพระลักษมณ์"[26]

[แก้]
บทละครสำหรับแสดงโขน

บทละครเรื่องรามเกียรติ์ แปลจากภาษาสันสกฤตเป็นภาษาฝรั่งเศส

บทละครที่ใช้สำหรับประกอบการแสดงโขน ปัจจุบันใช้รามเกียรติ์เพียงเรื่องเดียว
เป็นบทละครที่มีสำนวนหลากหลายภาษาเช่น ภาษาไทย
ภาษาชวา
ภาษาเขมรและภาษาสันสกฤต
เป็นต้นกำเนิดของรามเกียรติ์หรือรามายณะเมื่อหลายพันปีก่อน
แต่งโดยฤๅษีวาลมิกิ
ชาวอินเดียในสมัยโบราณให้ความเคารพนับถือบทละครเรื่องรามเกียรติ์
เชื่อกันว่าหากได้อ่านหรือฟังจะสามารถลบล้างบาปและความผิดที่ได้กระทำไว้

รามเกียรติ์เป็นเรื่องราวของพระนารายณ์ที่อวตารมาเกิดเป็นพระราม
เพื่อปราบนนทกหรือทศกัณฐ์ดั่งวาจาที่ไว้ให้ตอนพระนาราย์ปราบนนทก
ด้วยการให้นนทกมาเกิดเป็นพญายักษ์ มีสิบเศียรสิบกร
ส่วนตนจะมาเกิดเป็นมนุษย์ธรรมดาเพื่อตามปราบให้สิ้นซาก สงครามระหว่างพระรามกับทศกัณฐ์เริ่มต้นขึ้น
ภายหลังจากทศกัณฐ์หลงรักนางสีดา มเหสีของพระราม
จึงลักพาตัวมาเพื่อเป็นมเหสีของตนเองไว้ที่กรุงลงกา
พระรามและพระลักษมณ์ซึ่งเป็นพระอนุชาที่ติดตามออกผนวชในป่า
ได้ออกติดตามเพื่อชิงตัวนางสีดากลับคืน ระหว่างทางพบกับสุครีพท้าวมหาชมพูและได้กองทัพลิงมาเป็นบริวาร
มีหนุมานเป็นทหารเอก
ร่วมทำศึกกับทศกัณฐ์จนกระทั่งได้รับชัยชนะ[27]

รามเกียรติ์ตามแบบฉบับของไทย แต่งเป็นบทละครสำหรับแสดงเป็นตอน ๆ
หรือแสดงทั้งเรื่อง ใช้สำหรับแสดงโขน หนังใหญ่และละคร แต่งขึ้นหลายยุคหลายสมัย
ดังนี้

[แก้]
บทละครรามเกียรติ์สมัยกรุงศรีอยุธยา

รามเกียรติ์คำฉันท์ เป็นบทละครที่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งขึ้นในสมัยใด
แต่งขึ้นสำหรับใช้ในการแสดงหนังใหญ่
จากจดหมายเหตุลาลูแบร์ที่มีการบันทึกเรื่องราวเกี่ยวกับโขน
ทำให้สามารถระบุได้ว่าการแสดงโขนนั้น ต้องมีมาแต่ก่อนในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
ปัจจุบันต้นฉบับคำฉันท์สูญหายไปเกือบหมดตามกาลเวลา มีการกล่าวถึงในหนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดีเพียง
3 - 4 บทเท่านั้นคือ บทละครตอนพระอินทร์สั่งให้พระมาตุลีนำราชรถมาถวายยังสนามรบ
บทละครตอนพระรามโศกเศร้าเสียใจ รำพันคร่ำครวญเมื่อคราวที่ทศกัณฐ์ลักพาตัวนางสีดา
บทละครแบบพรรณาตอนมหาบาศบุตรของทศกัณฐ์
และบทละครตอนพิเภกคร่ำครวญหลังทศกัณฐ์ล้ม

รามเกียรติ์คำพากย์ เป็นบทละครที่หอสมุดแห่งชาติ
กรมศิลปากร ได้ทำการแบ่งตีพิมพ์ไว้เป็นภาค ๆ
เป็นการดำเนินเรื่องติดต่อกันตั้งแต่ภาค 2 ตอนสีดาหาย จนถึงภาค 9 ตอนกุมภกรรณล้ม
รูปแบบการแต่งเป็นบทพากย์ที่ค่อนข้างยาวและสั้น แต่เดิมใช้พากทย์สำหรับเล่นหนังใหญ่
ภายหลังนำมาใช้ประกอบในการเล่นโขนด้วย
นอกจากรามเกียรติ์คำฉันท์และรามเกียรติ์คำพากย์แล้ว ยังมีบทละครนิราศสีดาหรือราชาพิลาป
ที่พระโหราธิบดีคัดลอกนำมาใส่ในหนังสือจินดามณีหลายบท สำหรับบทละครนิราศสีดานี้
ทางกรมศิลปากรเคยตีพิมพ์นำเสนอเผยแพร่แล้วครั้งหนึ่งในหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ 49 ฉบับประจำเดือนกุมภาพันธ์
ร.ศ. 120[28]

บทละครรามเกียรติ์ในสมัยกรุงศรีอยุธยา
มีบางสำนวนกล่าวถึงตอนพระรามประชุมพลจนถึงตอนองคตสื่อสาร
เป็นบทละครที่ไม่เคยตีพิมพ์เผยแพร่ที่ใดมาก่อน
เมื่อนำมาเปรียบเทียบกับบทละครรามเกียรติ์ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
รัชกาลที่ 1 พบว่าเนื้อความบางตอนไม่ตรงกัน ถ้อยคำต่าง ๆ ดูไม่เหมาะสม
จึงเข้าใจว่าบทละครดังกล่าวเป็นบทละครรามเกียรติ์ฉบับเชลยศักดิ์
ที่มีผู้คัดลอกไว้ในสมัยกรุงศรีอยุธยา[29]

[แก้]
บทละครรามเกียรติ์สมัยกรุงธนบุรี

บทละครรามเกียรติ์สมัยกรุงธนบุรี เป็นบทละครที่สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงพระราชนิพนธ์ไว้เพียง
4 ตอนเท่านั้น ปรากฏหลักฐานในการแต่งในสมุดไทยดำ
โดยทรงพระราชนิพนธ์บทละครไม่เรียงตามลำดับก่อนหลังของเนื้อเรื่องคือ บทละครเล่ม 1
ตอนพระมงกุฎ บทละครเล่ม 2 ตอนหนุมานเกี้ยวนางวานริน จนถึงท้าวมาลีวราชเสด็จมา
บทละครเล่ม 3
ตอนท้าวมาลีวราชว่าความจนถึงทศกัณฐ์เข้าเมืองและตอนทศกัณฐ์ตั้งพิธีทรายกรด
บทละครเล่ม 4 ตอนพระลักษมณ์ต้องหอกกบิลพัทจนถึงหนุมานผูกผมนางมณโฑกับทศกัณฐ์[30]

[แก้]
บทละครรามเกียรติ์สมัยรัตนโกสินทร์

บทละครรามเกียรติ์ เป็นบทละครในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่
1 ที่ทรงมีพระราชประสงค์จะรวบรวมบทละครรามเกียรติ์ทั้งหมดให้เป็นเรื่องเดียวกัน
โปรดให้มีการประชุมบทละครเรื่องรามเกียรติ์และพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่อีกครั้ง
เป็นบทละครที่มีความยาวมากที่สุดในรามเกียรติ์ทุกเรื่องในภาษาไทย
เป็นวรรณคดีเขียนในสมุดไทย 117 เล่มสมุดไทย คำนวณข้อความต่าง ๆ
ในบทละครเป็นคำกลอนได้ประมาณ 50,286 คำกลอน[31]
ภายหลังที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 เสด็จขึ้นครองราชย์
ทรงเห็นว่าบทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ในรัชกาลที่ 1
มีความเยิ่นเย้อและยาวเกินไป ไม่เหมาะที่จะนำมาใช้ประกอบการเล่นโขน
จึงทรงคัดเลือกเพียงบางตอนคือ
บทละครตั้งแต่หนุมานถวายแหวนแก่นางสีดาจนถึงทศกัณฐ์ล้ม
นำมาพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่ใช้สำหรับเล่นโขนในพระราชสำนัก
บทพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ในรัชกาลที่ 2 เป็นหนังสือ 36 เล่มสมุดไทย
เป็นคำกลอนประมาณ 14,300 คำกลอน[32]

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 4 ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องรามเกียรติ์เพิ่มอีกหนึ่งสำนวนคือ
ตอนพระรามเดินดง เป็นหนังสือ 4 เล่มสมุดไทย
นอกจากนั้นยังทรงพระราชนิพนธ์แปลงบทละครเบิกโรงเรื่องนารายณ์ปราบนนทกและพระรามเข้าสวนพระพิราพเพิ่มขึ้นอีก
2 ตอน รวมทั้งมีการปรับปรุงบทละครเรื่องรามเกียรติ์อีกครั้งในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 6 ที่ทรงพระราชนิพนธ์บทร้องและบทพากย์ขึ้นใหม่สำหรับเล่นโขนขึ้นมีทั้งหมด
10 ชุดคือ ชุดสีดาหาย ชุดเผาลงกา ชุดพิเภกถูกขับ ชุดจองถนน ชุดประเดิมศึกลงกา
ชุดนาคบาศ ชุดอภิเษกสมรส ชุดนางลอย ชุดพิธีกุมภนียาและชุดพรหมาสตร์
โดยทรงศึกษาค้นคว้าที่มาของเรื่องรามเกียรติ์จากคัมภีร์รามายณะ

นอกจากนั้นยังทรงพระราชนิพนธ์หนังสือบ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์ขึ้น
โดยทรงชี้แจงไว้ในหนังสือความว่า "บทละครเรื่องรามเกียรติ์ที่รวมอยู่ในเล่มนี้
เป็นบทที่ข้าพเจ้าได้แต่งขึ้นเป็นครั้งคราวสำหรับเล่นโขน
มิได้ตั้งใจที่จะให้เป็นหนังสือกวีนิพนธ์สำหรับอ่านเพราะ ๆ
หรือดำเนินเรื่องราวติดต่อกัน
บทเหล่านี้ได้แต่งขึ้นสำหรับความสะดวกในการเล่นโขนโดยแท้
จึงมีทั้งคำกลอนอันเป็นบทร้อง ทั้งบทพากย์ และเจรจาอย่างโขนระคนกันอยู่
ตามแต่จะเหมาะแก่การเล่นออกโรงจริง"[33]
และมีการพัฒนาบทละครเรื่องมาจนถึงหลังสงครามโลกครั้งที่
2 กรมศิลปากรได้ทำการรื้อฟื้น ปรับปรุงนาฏศิลป์
ละครและดุริยางคศิลป์ของไทยขึ้นมาใหม่อีกครั้ง
ในการรื้อฟื้นครั้งนี้ได้นำบทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1 และรัชกาลที่ 2
มาปรับปรุงเพื่อใช้สำหรับแสดงโขนให้ประชาชนได้ชม
ต่อมาภายหลังได้ปรับปรุงบทโขนตอนหนุมานอาสาขึ้นมาใหม่อีกหนึ่งเรื่อง
เป็นการดำเนินเรื่องตามบทพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ 1 และรัชกาลที่ 2
เรียบเรียงให้มีทั้งบทขับร้องตามแบบละครใน
มีบทพากย์บทเจรจาตามแบบการแสดงโขนแต่โบราณเช่น ชุดปราบนางกากนาสูร ชุดไมยราพสะกดทัพ
ชุดนางลอย ชุดนาคบาศ ชุดพรหมาสตร์ ฯลฯ

[แก้]
การฝึกหัดโขน

ตัวพระในการแสดงโขน
ที่มีรูปร่างใบหน้าสวยงาม

ในการฝึกหัดโขน อาจารย์ผู้ทำการฝึกหัดจะทำการคัดเลือกผู้แสดงที่จะหัดเป็นตัวละครต่าง
ๆ โดยตัวพระจะคัดเลือกผู้ที่ลักษณะใบหน้าสวยงาม ลำคอระหง
ไหล่ลาด
ช่วงอกใหญ่ ขนาดลำตัวเรียว
เอวเล็กกิ่วตามลักษณะชายงามในวรรณคดีไทย
และตัวนางจากผู้ที่มีลักษณะรูปร่างคล้ายกับตัวพระ กิริยามารยาทเรียบร้อย
นุ่มนวลอ่อนหวานตามลักษณะหญิงงามในวรรณคดีเช่นกัน แบ่งออกเป็น 2
ประเภทคือแบบนางกษัตริย์และนางตลาด
โดยผู้ฝึกหัดโขนทุกคนจะต้องนุ่งโจงกระเบนสีแดงสวมเสื้อขาว เนื่องจากเป็นกฎระเบียบข้อบังคับ
ที่ได้รับอิทธิพลมาจากการฝึกหัดนาฎศิลป์ภายในวังสวนกุหลาบ
โดยอาจารย์ลมุล ยมะคุป ข้าหลวงในวังสวนกุหลาบเป็นผู้กำหนดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2477
เนื่องจากมีราคาไม่แพง และสามารถควบคุมผู้ฝึกหัดให้เป็นหมวดหมู่ได้อย่างง่าย[34]
เมื่อคัดเลือกผู้แสดงได้แล้วจะเริ่มฝึกหัดโขนขั้นพื้นฐาน ดังนี้

การนั่ง เป็นการหัดโดยนั่งพับเพียบ เอวและไหล่ตึงแลดูสง่างาม
มีการดัดปลายนิ้วให้งอนงาม ตัวพระจะหัดนั่งพับเพียบและแบะเข่าออก
ตัวนางจะหัดนั่งพับเพียบ หนีบหน้าขาซ้อนทับกันลดหลั่นกันไป
รวมทั้งมีการดัดร่างกาย แขนขาในกิริยาท่าทางต่าง ๆ เช่น ดัดแขนและข้อมือ ดัดหลัง
การเดิน การย่างก้าวและการยกเท้า เป็นต้น[35]

การฝึกรำและท่องจำจังหวะ ภายหลังจากผู้แสดงฝึกหัดขั้นพื้นฐานแล้ว
จะเป็นการฝึกหัดให้ท่องจังหวะและฝึกรำหน้าทับประกอบเพลงช้าและเพลงเร็ว
ฝึกหัดรำแม่บท สำหรับแสดงผู้ที่จะฝึกหัดเป็นตัวยักษ์
จะคัดเลือกผู้ที่มีลักษณะคล้ายกับตัวพระ รูปร่างใหญ่แข็งแรง
กิริยาท่าทางสง่าโดยเฉพาะผู้แสดงเป็นทศกัณฐ์
ต้องฝึกหัดเป็นพิเศษเพราะถือกันว่าหัดยากกว่าตัวอื่น ๆ
ต้องมีความแข็งแรงของช่วงขาเป็นอย่างมาก
เนื่องจากในการแสดงจะเป็นฐานในการรับพระราม พระลักษณ์และหนุมาน
และผู้ที่จะฝึกหัดเป็นตัวลิง จะคัดเลือกผู้ที่มีลักษณะท่าทางไม่สูงมากนัก
กิริยาท่าทางคล่องแคล่วว่องไวตามแบบฉบับของลิง สำหรับผู้ที่จะหัดเป็นตัวลิงนั้น
ตามธรรมเนียมโบราณมักเป็นผู้ชาย โดยเริ่มหัดตั้งแต่อายุ 8-12 ขวบ

การฝึกตบเข่า ถีบเหลี่ยม ถองสะเอวและเต้นเสา ในการฝึกหัดระยะแรก
ตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์และตัวลิง จะฝึกหัดร่วมกันคือฝึกตบเข่า ถองสะเอวและเต้นเสา
เพื่อให้รู้จักจังหวะซึ่งเป็นหลักสำคัญในการฝึกนาฎศิลป์ไทย
เรียนรู้การยักเยื้องลำตัว ยักหน้า ยักคอ ยักไหล่ได้อย่างคล่องแคล่ว
มีกำลังขาคงที่ ฝึกกระทืบเท้าให้หนักแน่น ฝึกเต้นตามจังหวะ[36]
และฝึกถีบเหลี่ยมซึ่งยกเว้นเฉพาะตัวนาง
เป็นการคัดส่วนขาให้สามารถตั้งเหลี่ยมได้ฉากและมั่นคง
ทำให้ผู้แสดงเมื่อย่อเหลี่ยมจะมีทรวดทรงที่สวยงามตามลักษณะประเภทของตัวโขน
หัดบังคับและควบคุมอวัยวะต่าง ๆ ให้อยู่ในท่าที่ต้องการ ฝึกขา แขน
และอกให้อยู่ในระดับคงที่

นอกจากนั้นจะเป็นการฝึกสำหรับผู้ที่แสดงเป็นตัวลิงคือฝึกฉีกขา หกคะเมนตีลังกา
ม้วนหน้าม้วนหลัง พุ่งม้วนสามตัว ตีลังกาหน้าและหลัง
เพื่อให้มีทักษะคล่องแคล่วว่องไว โลดโผดตามธรรมชาติของลิงที่ไม่อยู่นิ่ง
หลังจากคัดเลือกผู้แสดงแล้ว จะทำพิธีไหว้ครูและรับตัวผู้แสดงทั้งหมดเข้าเป็นศิษย์ในวันพฤหัสบดีที่ทางนาฎศิลป์ไทยถือเป็นวันครู
โดยผู้แสดงจะนำดอกไม้ธูปเทียน
เป็นเครื่องสักการะแก่อาจารย์ผู้ฝึกสอน
และเป็นการทำความเคารพต่อครูบาอาจารย์ที่ล่วงลับไปแล้ว

[แก้]
เครื่องแต่งกาย

ทศกัณฐ์ตอนเกี้ยวนางสีดา แต่งกายด้วยเกราะสายคาดรอบอก
มีผ้าห้อยไหล่

เครื่องแต่งกายสำหรับใช้ในการแสดงโขน ใช้การแต่งกายแบบยืนเครื่อง
ซึ่งเป็นการแต่งกายจำลองเลียนแบบจากเครื่องทรงต้นของพระมหากษัตริย์แบบโบราณที่มีความสวยงามวิจิตรตระการตา
แบ่งเป็น 3 ฝ่ายคือ ฝ่ายมนุษย์ เทวดา พระ นาง ฝ่ายยักษ์และฝ่ายลิง
สำหรับบ่งบอกถึงยศถาบรรดาศักดิ์และตำแหน่ง[37]
นอกจากนั้นตัวละครอื่น ๆ จะแต่งกายตามแต่ลักษณะของตัวละครนั้น ๆ เช่น ฤๅษี
กา ช้าง
ม้า วัว ควาย
ฯลฯ สวมหัวโขนซึ่งมีการกำหนดลักษณะและสีไว้อย่างเป็นระบบและแบบแผน
ใช้สำหรับกำหนดให้ใช้เฉพาะกับตัวละคร
สีของเสื้อเป็นการบ่งบอกถึงสีผิวกายของตัวละครนั้น ๆ เช่น พระรามสีกายเขียวมรกต
พระลักษณ์สีกายเหลืองบุษราคัม
ทศกัณฐ์สีกายเขียวมรกต หนุมานกายสีขาวมุกดา
สุครีพกายสีแดงโกเมน
เป็นต้น แบ่งได้ 3 ประเภท คือ

ศิราภรณ์หรือเครื่องประดับสำหรับสวมใส่ศีรษะเช่น
ชฎา มงกุฎ
รัดเกล้า กระบังหน้า ปันจุเหร็จ
หรือแม้แต่หัวโขนก็จัดอยู่ในประเภทเครื่องศิราภรณ์เช่นกัน

ภูษาภรณ์หรือเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มเช่น
เสื้อหรือฉลององค์ กางเกงหรือสนับเพลา ชายไหวหรือห้อยหน้า ชายแครงหรือห้อยข้าง
ผ้านุ่งหรือพระภูษา รัดเอว ผ้าทิพย์ เจียระบาด สไบ เป็นต้น

ถนิมพิมพาภรณ์หรือเครื่องประดับต่าง ๆ ตามแต่ฐานะของตัวละครเช่น
เข็มขัดหรือปั้นเหน่ง สังวาล ตาบหน้า ตาบทิศ ตาบหลัง อินธนู ธำมรงค์ แหวนรอบ
ปะวะหล่ำ ทองกร กรองคอ สะอิ้ง พาหุรัด กำไลเท้า เป็นต้น

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเล่าไว้ในละครพม่าเมื่อครั้งที่พระองค์เคยเสด็จไปทอดพระเนตรที่เมืองย่างกุ้งว่า
การแต่งกายของผู้แสดงโขนนั้น ใช้การแต่งกายแบบสามัญชนคนธรรมดา
ไม่ได้มีการแต่งตัวที่ผิดแปลกกว่าปกตินอกจากบทผู้หญิง
ที่มีการห่มสไบเฉียงหรือบทเป็นยักษ์เป็นลิง ที่มีการเขียนหน้าเขียนตาหรือสวมหน้ากาก
ใช้เครื่องแต่งกายของละครแบบยืนเครื่องเช่น สนับเพลา ผ้านุ่ง กรองคอ ทับทรวง สังวาล
เป็นต้น แต่เดิมการแต่งกายของตัวพระหรือนายโรงจะไม่สวมเสื้อ
ต่อมาภายหลังมีการประดิษฐ์เครื่องแต่งกายสำหรับตัวพระขึ้น
จึงเป็นที่มาของการแต่งกายแบบยืนเครื่องในปัจจุบัน

ต่อมาได้มีการประดิษฐ์เครื่องแต่งกายสำหรับโขนขึ้นโดยเฉพาะ
และแก้ไขเครื่องแต่งกายให้แตกต่างไปจากเดิมเล็กน้อยคือ
แต่เดิมตัวพระนั้นจะสวมสนับเพลายาวกรอมข้อเท้า
ก็ให้เปลี่ยนมานุ่งให้เชิงแค่เพียงน่อง
นุ่งผ้าแบบยกรั้งลดเชิงถึงหัวเข่าและสวมเสื้อแขนยาว ตัวนางนุ่งผ้าจีบกรอมถึงน่อง
ห่มผ้าแถบลายทอง พาดชายไว้ข้างหลังให้ชายผ้าห้อยเสมอน่อง ซึ่งการแต่งกายของตัวพระ
ตัวนาง เทวดา ตัวยักษ์และตัวลิง ไม่ว่าจะแสดงในตำแหน่งตัวละครใด
ล้วนแต่แต่งกายแบบยืนเครื่องทั้งหมด
ต่างกันตรงมงกุฎที่สวมใส่ประดับศีรษะเท่านั้นคือ กษัตริย์จะสวมมงกุฎ ชฎา
เสนาอำมาตย์จะใช้ผ้าโพกศีรษะแทน ตัวนางที่เป็นนางกษัตริย์จะสวมรัดเกล้ายอด
ยศศักดิ์รองลงมาสวมรัดเกล้าเปลว สำหรับนางสนมกำนัลสวมกระบังหน้า

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2
ได้มีการประดิษฐ์เครื่องประดับสำหรับสวมใส่ศีรษะแทนผ้าโพกและกระบังหน้าขึ้น
ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4
ได้มีการประดิษฐ์รัดเกล้ายอดขึ้นสำหรับใช้เฉพาะละครหลวงเท่านั้น
จนถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5
ได้ทรงยกเลิกการห้ามนำรัดยอดเกล้าไปใช้สำหรับตัวละครอื่นที่ไม่ใช่ละครหลวง
และมีการแก้ไขเปลี่ยนแปลงเครื่องแต่งกายของโขนเรื่อยมา
ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6
ได้ทรงปรับปรุงเสื้อของตัวยักษ์ให้แตกต่างไปจากเดิมคือ
ลำตัวสีหนึ่งและแขนอีกสีหนึ่ง นัยว่าสีของแขนเสื้อคือสีผิวของตัวละคร
สีของลำตัวคือสีเกราะที่สำหรับใช้สวมใส่ในยามออกศึกสงครามซึ่งมักเป็นสีที่ตัดกับสีแขนเสื้อเช่นเสื้อสีเขียว
เกราะสีแดง เป็นต้น

นอกจากนี้ยังมีเกราะอีกหนึ่งประเภทคือ เกราะที่เป็นสายคาดรอบอกเช่น
ตอนทศกัณฐ์เกี้ยวนางสีดาในสวน ทศกัณฐ์แต่งกายสวยงาม มีผ้าห้อยไหล่และถือพัดขนาดเล็ก
มีเกราะคาดรอบอก ปัจจุบันการแสดงโขนไม่เคร่งครัดให้ตัวละครที่แสดงเป็นทศกัณฐ์
ต้องสวมเกราะเวลาทำศึกสงครามนอกจากตอนศึกมังกรกัณฐ์เท่านั้น
ที่พระรามและทศกัณฐ์จะสวมเกราะ[38]
ปัจจุบันกรมศิลปกรเป็นผู้กำหนดขนาดและลวดลายต่าง ๆ ของเครื่องแต่งกายโขนเช่น
การกำหนดเครื่องแต่งกายของพระพรต
มีรายละเอียดดังนี้[39]

"เสื้อใช้ผ้าต่วนสีแดงคอกลมแขนยาว
ปักลาย 2 ข้างเต็มด้านหน้า ปักลายหนุนใต้รักแร้ ปักลายกนกที่ตัวเสื้อและแขน
หนุนในตัวกนกด้วยเชือกเกลียวขนาดเล็ก ถมลายกนกด้วยดิ้นข้อ-ดิ้นโปร่งสีเงินขนาดเล็ก
ซับในด้วยผ้าโทเรสีแดง กรองคอใช้ผ้าต่วนสีเขียวปักลายกนก
หนุนในตัวกนกด้วยเชือกเกลียวขนาดเล็ก ถมลายกนกด้วยดิ้นข้อ-ดิ้นโปร่งสีเงินขนาดเล็ก
อินธนูใช้ผ้าต่วนสีเขียว เสริมภายในด้วยแผ่นหนังสังเคราะห์
ตรงปลายติดพู่เงิน-ทองยาว 1 นิ้ว จำนวน 1 คู่ ซับในด้วยผ้าโทเรสีเขียว

ห้อยหน้าใช้ผ้าต่วนสีแดงขลิบเขียวปักลายกนก
หนุนในตัวกนกด้วยเชือกเกลียวขนาดเล็ก
ถมลายกนกด้วยดิ้นข้อ-ดิ้นโปร่งสีเงินขนาดเล็กปักลายเต็มหน้าผ้า
ซับในด้วยผ้าโทเรสีแดง ตรงกลางมีสุวรรณกระถอบใช้ผ้าตาดสีทองมีกระเป๋าติดซิปที่ซับใน
ติดดิ้นครุยสีเงินทบกัน
2 ชั้นที่ชายด้านล่าง เจียระบาดติดดิ้นครุยสีเงินทบกัน 2 ชั้นที่ชายด้านล่าง
รัดสะเอวใช้ผ้าต่วนสีแดงขลิบเขียวปักลายกนก หนุนในตัวกนกด้วยเชือกเกลียวขนาดเล็ก
ถมลายกนกด้วยดิ้นข้อ-ดิ้นโปร่งสีเงินขนาดเล็ก
ซับในด้วยผ้าโทเรสีแดงปักลายลักษณะโค้งตามรูปเอว สนับเพลาใช้ผ้าโทเรสีแดง
มีลิ้นซ้อนด้านในปลายขา ใช้ผ้าต่วนสีแดงปักลายกนกเชิงงอน
คาดขอบลายด้านบนด้วยผ้าต่วนสีเขียวปักลายกนก หนุนในตัวกนกด้วยเชือกเกลียวขนาดเล็ก
ถมลายกนกด้วยดิ้นข้อ-ดิ้นโปร่งสีเงินขนาดเล็ก
เหนือลายปักต่อผ้าต่วนสีแดงเย็บติดกับกางเกง ผ้านุ่งใช้ผ้ายกเนื้อหนาขนาดมาตรฐาน
มีลายเชิง 2 ข้างสีเขียวพร้อมผ้าคาดเอวสีขาว
จำนวน 2 ชิ้น"

ซึ่งเครื่องแต่งกายในการแสดงโขนในของตัวพระ ตัวนาง ตัวยักษ์และตัวลิง
มีดังนี้[40]

ตัวแสดง

เครื่องแต่งกายและเครื่องประดับ

ตัวพระเช่น พระราม พระลักษณ์ พระพรต พระสัตรุต

ผู้แสดงตัวพระจะสวมเสื้อแขนยาวปักดิ้นและเลื่อม ประดับด้วยปะวะหล่ำ
มีอินธนูที่ไหล่และพาหุรัด สวมกรองศอทับด้วยทับทรวง สังวาลและตาบทิศ
ส่วนล่างสวมสนับเพลาไว้ข้างใน นุ่งผ้านุ่งยกจีบโจงไว้หางหงส์ทับสนับเพลา
ด้านหน้ามีชายไหวและชายแครงห้อยอยู่ ประดับด้วยสุวรรณประกอบ
รัดเอวด้วยรัดพัสตร์ คาดปั้นเหน่ง ศีรษะสวมชฎา ประดับด้วยดอกไม้เพชรที่ด้านซ้าย
ดอกไม้ทัดที่ด้านขวา มีอุบะ ตามตัวสวมเครื่องประดับต่าง ๆ ประกอบด้วยกำไลเท้า
ธำมงรค์ แหวนรอบ กรรเจียกและทองกร แต่เดิมตัวพระจะสวมหัวโขนในการแสดง
แต่ภายหลังไม่เป็นที่นิยม เพียงแต่แต่งหน้าและสวมชฎาแบบละครในเท่านั้น

ตัวนางเช่น นางสีดา นางเบญจกาย นางสุพรรณมัจฉา

ผู้แสดงตัวนางจะสวมเสื้อในนางแขนสั้นเป็นชั้นใน มีพาหุรัดแล้วห่มสไบทับ
ทิ้งชายไปด้านหลังยาวลงไปถึงน่อง ประดับด้วยปะวะหล่ำ สวมกรองศอ
สะอิ้งและจี้นาง ส่วนล่างนุ่งผ้านุ่งยกจีบหน้า คาดปั้นเหน่ง ศีรษะสวมมงกุฎ
รัดเกล้าหรือกระบังหน้าตามแต่ฐานะของตัวละคร ประดับด้วยดอกไม้ทัดที่ด้านซ้าย
ดอกไม้ทัดที่ด้านขวา มีอุบะ ตามตัวสวมเครื่องประดับต่าง ๆ ประกอบด้วยธำมงรค์
กำไลเท้า แหวนรอบ กำไลตะขาบ กรรเจียกและทองกร
แต่เดิมตัวนางที่เป็นตัวยักษ์เช่น นางสำมนักขา นางกากนาสูร จะสวมหัวโขน
แต่ภายหลังมีการแต่งหน้าไปตามลักษณะของตัวละครนั้น ๆ โดยไม่สวมหัวโขน

ตัวยักษ์เช่น ทศกัณฐ์ พิเภก อินทรชิต มังกรกัณฐ์

ผู้แสดงตัวยักษ์นั้น เครื่องแต่งกายส่วนใหญ่คล้ายกับตัวพระ
จะแตกต่างกันที่การนุ่งผ้าเท่านั้น
ตัวยักษ์จะนุ่งผ้าไม่มีหางหงส์แต่มีผ้าปิดก้นลงมาจากเอว
ส่วนศีรษะสวมหัวโขนตามลักษณะของตัวละครซึ่งมีอยู่ประมาณร้อยชนิด
การแต่งกายของตัวยักษ์คือทศกัณฐ์ ซึ่งเป็นพญายักษ์ตัวสำคัญที่สุดในการแสดงโขน
สวมเสื้อแขนยาวปักดิ้นและเลื่อม ซึ่งในวรรณคดีสมมุติเป็นเกราะ
ประดับด้วยแหวนรอบ ปะวะหล่ำ มีอินธนูที่ไหล่ สวมกรองศอทับด้วยทับทรวง
พวงประคำคอ สังวาลและตาบทิศ ส่วนล่างสวมสนับเพลาไว้ข้างใน นุ่งผ้านุ่งยก
ด้านหน้ามีชายไหวและชายแครงห้อยอยู่ ผ้าปิดก้นอยู่เบื้องหลัง
รัดอกด้วยพระอุระ รัดเอวด้วยรัดพัสตร์ คาดปั้นเหน่ง ศีรษะสวมหัวโขนหัวทศกัณฑ์
ตามตัวสวมเครื่องประดับต่าง ๆ ประกอบด้วยกำไลเท้า ธำมงรค์ กรรเจียกและทองกร
ถืออาวุธคือคันศร

ตัวลิงเช่น หนุมาน พาลี สุครีพ องคต ท้าวชมพูพาน

ผู้แสดงตัวลิง เครื่องแต่งกายส่วนใหญ่คล้ายกับตัวยักษ์
แต่มีหางลิงห้อยอยู่ใต้ผ้าปิดก้นอีกที สวมเสื้อตามสีประจำตัวในเรื่องรามเกียรติ์
ไม่มีอินธนู ตัวเสื้อปักลายขดเป็นวงทักษิณาวรรต สมมุติว่าเป็นขนตามตัวลิง
ส่วนศีรษะสวมหัวโขนตามลักษณะของตัวละครซึ่งมีอยู่ประมาณสี่สิบชนิด
การแต่งกายของตัวลิงคือหนุมาน ซึ่งเป็นทหารเอกของพระราม
สวมเสื้อแขนยาวปักดิ้นและเลื่อมลายวงทักษิณาวรรต มีพาหุรัด ประดับด้วยแหวนรอบ
ปะวะหล่ำ สวมกรองศอทับด้วยทับทรวง สังวาลและตาบทิศ
ส่วนล่างสวมสนับเพลาไว้ข้างใน นุ่งผ้านุ่งยก
ด้านหน้ามีชายไหวและชายแครงห้อยอยู่ ผ้าปิดก้นอยู่เบื้องหลัง หางลิง รัดสะเอว
คาดปั้นเหน่ง ศีรษะสวมหัวโขนหัวหนุมาน ตามตัวสวมเครื่องประดับต่าง ๆ
ประกอบด้วยกำไลเท้า ธำมงรค์ กรรเจียกและทองกร
ถืออาวุธคือตรีเพชร

[แก้]
หัวโขน

หัวโขนทศกัณฐ์สีทอง
ใช้ตอนนั่งเมืองและเกี้ยวนาง

หัวโขนเป็นงานศิลปะชั้นสูง ใช้สำหรับสวมครอบศีรษะ
ปิดบังส่วนหน้าของผู้แสดงอย่างมิดชิด เป็นศิลปวัตถุประเภทประณีตศิลป์
และงานศิลปะที่ได้รับการสร้างสรรค์ขึ้นอย่างวิจิตร ประณีตบรรจงตามแบบช่างไทย
มีรูปลักษณะสวยงาม ลักษณะคล้ายหน้ากาก
แตกต่างตรงที่เป็นการสร้างจำลองรูปทรงใบหน้าและศีรษะทั้งหมด เจาะช่องเป็นรูกลมที่นัยน์ตาของหัวโขน
ให้ตรงกับนัยน์ตาของผู้แสดงเพื่อการมองเห็น แบ่งเป็น 2
ประเภทคือหัวโขนสำหรับใช้ในการแสดง หมายความถึงหัวโขนที่สื่อถึงตัวละครนั้น ๆ เช่น
พระ ยักษ์ เทวดา วานรและสัตว์ต่าง ๆ สร้างขึ้นด้วยกรรมวิธีแบบโบราณ
ตามเอกลักษณ์ของหัวโขนที่ถูกต้องและสมบูรณ์แบบของศิลปะไทย
และหัวโขนที่ใช้สำหรับเป็นของประดับตกแต่งหรือของที่ระลึก
หมายความถึงหัวโขนที่ทำขึ้นโดยการหล่อ ปั้น
ฉีดและขึ้นรูปด้วยพลาสติกหรือกรรมวิธีอื่น
ๆ ลงรักปิดทอง ประดับกระจก[41]

หัวโขนที่ใช้สำหรับแสดง แบ่งเป็นประเภทต่าง ๆ ตามลักษณะของตัวละครคือ
หัวโขนพงศ์นารายณ์ ประกอบด้วยเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์แห่งกรุงอโยธยา
หัวโขนพรหมพงศ์และอสูรพงศ์ ประกอบด้วยพรหมผู้สร้างกรุงลงกาและอสูรพงศ์ในกรุงลงกา
หัวโขนมเหศวรพงศ์ ประกอบด้วยพระอิศวร
พระนารายณ์ พระพรหมและเทวดาต่าง
ๆ หัวโขนฤๅษี ประกอบด้วยฤๅษีผู้สร้างกรุงอโยธยา ฤๅษีที่พระราม
พระลักษมณ์และนางสีดาพบเมื่อคราวเดินดง หัวโขนวานรพงศ์ ประกอบด้วยพญาวานร
วานรสิบแปดมงกุฎ เสนาวานร วานรเตียวเพชร วานรจังเกียงและพลลิงหรือเขนลิง

หัวโขนคนธรรพ์ ประกอบด้วยเทพคนธรรพ์และคนธรรพ์
หัวโขนพญาปักษา ประกอบด้วยพญาครุฑ
พญาสัมพาที พญาสดายุ
และหัวโขนแบบเบ็ดเตล็ด ประกอบด้วยหัวสัตว์ต่าง ๆ เป็นต้น
และอาจแบ่งตามประเภทของหัวโขนที่ใช้สวมอย่างละ 2 ประเภทคือ ยักษ์ยอด ยักษ์โล้น
ลิงยอดและลิงโล้น[42]
นอกจากนี้ยังแบ่งตามชนิดของมงกุฎ
ซึ่งมีลักษณะแตกต่างกันไป แบ่งเป็นฝ่ายลงกาคือ มงกุฎยอดกระหนก มงกุฎยอดจีบ
มงกุฎยอดหางไก่ มงกุฎยอดน้ำเต้า มงกุฎยอดน้ำเต้ากลม มงกุฎยอดน้ำเต้าเฟื่อง
มงกุฎยอดกาบไผ่ มงกุฎยอดสามกลีบ มงกุฎยอดหางไหล มงกุฎยอดนาคา มงกุฎตามหัวหรือหน้า
พวกไม่มีมงกุฎ พวกหัวโล้น พวกหัวเขนยักษ์หรือพลทหารยักษ์และตัวตลกฝ่ายยักษ์

ถึงแม้มีการบัญญัติและประดิษฐ์หัวโขนให้มีลักษณะที่แตกต่างกัน
ยังคงมีหัวโขนบางประเภทที่มีมงกุฎยอดเหมือนกัน
จึงมีการทำหน้าโขนให้ปากและตาแตกต่างกันไป แบ่งเป็น 4 ประเภทคือ
ประเภทปากแสยะตาโพลง ประเภทปากแสยะตาจระเข้ ประเภทปากขบตาโพลง และประเภทปากขบตาจระเข้
เป็นต้น[43]
ฝ่ายพลับพลาคือ มงกุฎยอดบัด มงกุฎยอดชัยหรือยอดแหลม มงกุฎยอดสามกลีบ
พวกไม่มีมงกุฎแต่เป็นลิงพญามีฤทธิ์เดช พวกไม่มีมงกุฎแต่เรียกมงกุฎ พวกเตียวเพชร
จังเกียง หัวลิงเขนหรือพลทหารลิงและหัวตลกฝ่ายลิง
สำหรับพวกพญาวานรที่ไม่มีมงกุฎและพวกสิบแปดมงกุฎ มักนิยมเรียกรวมกันว่าลิงโล้น[44]

[แก้]
จำแนกตามใบหน้า

การจำแนกตามใบหน้าของโขน เป็นการจำแนกหน้าของหัวโขนจำนวนมากออกจากกัน แบ่งเป็น 2
ประเภทได้แก่หน้ามนุษย์ หน้าเทวดาและหน้าอมนุษย์ ในส่วนของหน้ามนุษย์ฯ
ช่างทำหัวโขนจะนิยมปั้นเค้าโครงหน้าให้มีลักษณะละม้ายคล้ายคลึงกับมนุษย์
มีความแตกต่างเพียงเล็กน้อยตรงบริเวณหู ดวงตา จมูกและปาก
ซึ่งจะปั้นออกมาเป็นลักษณะกลาง ๆ ไม่เหมือนกับรูปหน้าของหุ่นและมนุษย์จริงมากนัก
ดังนั้นใบหน้าของหัวโขนประเภทหน้ามนุษย์ฯ จะมีเค้าโครงหน้าเหมือนกันทุกหัว
นิยมเขียนระบายสีสันบนใบหน้าให้ยิ้มแย้มอยู่ในหน้าด้วยอารมณ์ร่าเริง วาดเส้นโค้งกลับขึ้นบริเวณส่วนปากกับไพรหนวด
ดวงตาทั้งสองข้างโค้งงอนขึ้น สามารถมองเห็นได้อย่างชัดเจนในหน้าของฤๅษี

สำหรับหน้าอมนุษย์
ส่วนใหญ่จะเป็นหน้ายักษ์ ปั้นเค้าโครงจากใบหน้ามนุษย์ทั่ว ๆ
ไปเช่นเดียวกับหน้ามนุษย์ฯ ในการปั้นหัวโขนหน้าอมนุษย์นั้น
ช่างทำหัวโขนจะต้องมีความชำนาญ
ศึกษาเรียนรู้ภูมิหลังและประวัติความเป็นมาของตัวละครยักษ์แต่ละตัวอย่างละเอียด
เพื่อให้สามารถปั้นหัวโขนให้มีลักษณะใกล้เคียงกับตัวละครมากที่สุดเช่น
ทศกัณฐ์ซึ่งลักษณะนิสัยตามเนื้อเรื่องที่ดุร้าย โกรธง่าย
มีสิบหน้าสิบมือและมีฤทธิ์มาก จึงเลือกเอาลักษณะความโหดร้าย
หน้าตาถมึงทึงที่เป็นเอกลักษณ์มาใช้
นำมาเขียนสีและระบายสีสันเขียนลงบนใบหน้าของทศกัณฐ์
หรือพิเภกที่มีลักษณะนิสัยไม่ดุร้าย เป็นยักษ์ฝ่ายดี ไม่มีฤทธิ์เดชมาก
การเขียนสีและระบายบนใบหน้าจึงแลดูไม่ดุร้ายมากนัก[45]

[แก้]
จำแนกตามสีหน้าและมงกุฎ

การจำแนกหัวโขนตามสีของใบหน้า เป็นการแก้ปัญหาของช่างทำหัวโขน
เพื่อให้สามารถรู้ถึงชื่อ
รูปแบบและเครื่องประดับของหัวโขนแต่ละตัวที่มีเป็นจำนวนมาก
ด้วยการเขียนระบายสีพื้นลงบนส่วนใบหน้าของหัวโขนเพื่อให้แยกแยะได้ง่ายขึ้นเช่น
พวกมงกุฎกระหนกสีม่วงอ่อนคือกุเปรัน สีม่วงแก่คือพญาทูษณ์ สีครามอ่อนคือท้าวไวยตาล
สีแดงชาดคือพระอาทิตย์
เป็นต้น สำหรับสีที่ใช้ระบายสีหน้าของหัวโขนเช่นสีดำ
สีเหลือง
สีขาว สีแดงและสีครามหรือเรียกว่าสีเบญจรงค์ ในการระบายสีนั้น
เป็นทักษะความรู้และความสามารถเฉพาะตัวของช่างทำหัวโขนแต่ละคน
ซึ่งมักหวงแหนวิชาความรู้และเก็บเป็นความลับ
ไม่ยอมถ่ายทอดวิชาให้แก่ผู้อื่นนอกจากลูกศิษย์เท่านั้น ซึ่งสีต่าง ๆ
ที่นิยมใช้ระบายลงบนพื้นใบหน้าของหัวโขนแต่ละตัว มีดังนี้[46]

สีแดง ได้แก่สีแดง สีแดงชาด สีแดงเสน สีดินแดง สีลิ้นจี่
สีหงสบาท สีหงดิน สีหงชาด สีหงเสน

สีแสด ได้แก่สีดอกชบา
สีฟ้าแลบ

สีเหลือง ได้แก่สีเหลืองรง สีเหลืองดิน
สีเหลืองอ่อน สีเหลืองเทา สีเลื่อมเหลือง สีเลื่อมประภัสสร สีจันทร์

สีคราม ได้แก่สีคราม สีขาบ สีคราอ่อน สีดอกตะแบก สีมอคราม

สีน้ำตาล ได้แก่สีน้ำรัก สีผ่านแดง

สีม่วง ได้แก่สีม่วง สีบัวโรย
สีม่วงแก่ สีม่วงอ่อน

สีเขียว ได้แก่สีเขียว สีก้ามปู
สีน้ำไหล สีเขียวใบแค
สีเขียวตังแช

สีดำ ได้แก่สีดำ สีดำหมึก
สีผ่านหมึก สีมอหมึก

สีเทา ได้แก่สีเทา สีผ่านขาว สีเมฆ

นอกจากการจำแนกหัวโขนจากสีที่ใช้ระบายบนใบหน้าแล้ว ช่างทำหัวโขนยังมีวิธี

[แก้]
การทำหัวโขน

หัวโขนพรหมพงศ์และอสูรพงศ์
เอกลักษณ์เฉพาะของไทย

การทำหัวโขน เป็นการสร้างสรรค์ของช่างทำหัวโขนที่มีความชำนาญ
เป็นการสืบทอดวิชาโบราณแบบครูสอนศิษย์ ที่มีเอกลักษณ์หรือรูปแบบเฉพาะตัวของช่าง
มีกระบวนการและขั้นตอนเป็นแบบแผนของช่างทำหัวโขนในสมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน
ที่มีการเตรียมหุ่นและแม่แบบเอง ในสมัยโบราณมักใช้ดินเหนียวสำหรับปั้นแบบขึ้นรูป
ปั้นใบหน้าหุ่น ติดลวดลาย ปิดทอง ติดพลอยและกระจก
เขียนสีและทำยอด
ปัจจุบันเปลี่ยนมาใช้วัสดุที่มีคุณสมบัติและคุณภาพใกล้เคียงดินเหนียวคือกระดาษสา
กระดาษข่อย
กระดาษฟางและไม้ไผ่สำหรับสานเป็นโครง
โดยเลือกใช้กระดาษอย่างใดอย่างหนึ่ง
ใช้วัสดุและอุปกรณ์เช่นเดียวกับช่างทำหัวโขนในสมัยโบราณ
มีขั้นตอนและกระบวนการทำหัวโขน ดังนี้[47]

ขั้นตอนแรกในการทำหัวโขนคือการเตรียมวัสดุอุปกรณ์ต่าง ๆ ให้พร้อม
เริ่มจากการเตรียมลวดลายต่าง ๆ
ที่ใช้สำหรับประดับตกแต่งหัวโขนในแต่ละแบบคือรักตีลาย ที่ได้จากการนำรักน้ำ
เกลี้ยงชันมาผสมให้เข้ากัน และนำไปตั้งไฟอ่อน ๆ
เคี่ยวจนงวดพอที่จะกดลงในแม่พิมพ์ทำเป็นลวดลายเช่น ลายกระจังเป็นต้น
ซึ่งรักตีลายนั้นเมื่อแข็งตัวแล้วจะคงรูปเดิมไม่เปลี่ยนแปลง
หลังจากเคี่ยวได้ที่แล้ว จะนำมาปั้นเป็นแท่งกลมยาวประมาณหนึ่งคืบ ใช้ปูนแดงผสมน้ำทาหุ้มให้ทั่ว
ห่อด้วยใบตองเก็บไว้ให้มิดเก็บสำหรับใช้สำรองต่อไป

หลังจากเตรียมลวดลายแล้ว ขั้นตอนต่อไปเป็นการเตรียมหุ่น
ซึ่งหุ่นต้นแบบที่ใช้งานนั้น เป็นหุ่นที่ได้จากการนำกระดาษมาปิดทับให้ทั่ว
ทิ้งไว้ให้แห้งสนิทแล้วถอดออกมาเป็นหัวโขน
วิธีทำแบบโบราณคือใช้ดินเหนียวปั้นเผาไฟให้สุก หรือใช้ไม้กลึงขึ้นรูปอย่างรูปโกลน
ปัจจุบันวิธีการทำหุ่นต้นแบบใช้ปูนซิเมนต์หรือปูนปลาสเตอร์แทน
จากนั้นใช้กระดาษปิดทับให้ทั่ว แล้วถอดออกเป็นหัวโขนที่ภายกลวง
เพื่อใช้สำหรับสวมศีรษะผู้แสดง มีรอยตา จมูก ปาก เป็นต้น
หุ่นหัวชฎาหรือมงกุฎมักนิยมทำเป็นรูปทรงกระบอก
ด้านบนกลึงรัดเป็นชั้น ๆ ขึ้นไป เป็นจอมสำหรับใช้เป็นที่สวมยอดมงกุฎแบบต่าง ๆ เช่น
ยอดชัย ยอดบัด ยอดทรงน้ำเต้า เป็นต้น

ต่อจากนั้นช่างทำหัวโขนจะเริ่มปิดหุ่น
ด้วยการปิดกระดาษทับลายหุ่นหรือเรียกอีกอย่างว่าการพอกหุ่น ปิดกระดาษทับหลาย ๆ
ชั้นให้หนาพอเป็นรูปเป็นร่าง แล้วถอดศีรษะออกจากหุ่นโดยใช้มีดปลายแหลม
กรีดเปิดหัวหุ่นที่ปิดทับด้วยกระดาษให้ขาด แล้วจึงถอดออกจากต้นแบบ
จากนั้นใช้เข็มและด้ายเย็บประสานรอยกรีดให้แน่นสนิท แล้วปิดกระดาษทับอีกชั้นหนึ่ง
ซึ่งหัวโขนที่เป็นกระดาษจะเรียกว่ากะโหลก
แล้วจึงเริ่มปั้นเค้าโครงของใบหน้า ด้วยการใช้รักตีลายที่ทำสำรองเก็บไว้
นำมาปั้นเพิ่มเติมลงบนกะโหลกบริเวณส่วน คิ้ว ตา จมูก ปาก ฯลฯ
ให้นูนขึ้นรูปแลดูชัดเจน
รวมทั้งแสดงอารมณ์ของใบหน้าซึ่งขึ้นอยู่กับประเภทใบหน้าของหุ่น
จากนั้นเริ่มตกแต่งและประดับลวดลายบนตำแหน่งเครื่องศิราภรณ์เช่น
ประดับส่วนเกี้ยวรักร้อย ฯลฯ ทำส่วนหูสำหรับตัวยักษ์ ตัวลิง
ตัวพระนางที่ปิดหน้า

เมื่อได้หัวหุ่นที่ประดับลวดลายต่าง ๆ เสร็จเรียบร้อยแล้ว
จะเป็นการการปั้นรักตีลาย โดยการใช้รักตีลายพิมพ์เป็นลวดลายละเอียด
สำหรับประดับตามตำแหน่งบนกะโหลกที่ติดลวดลายประดับไว้แล้ว
ใช้รักน้ำเกลี้ยงทาทับส่วนที่ทำเป็นลวดลายต่าง ๆ ที่ต้องการให้เป็นสีทองคำ
ทิ้งไว้ให้แห้งสนิทแล้วนำทองคำเปลวมาปิดทับให้ทั่ว
ประดับกระจกหรือพลอยกระจกเพื่อให้เกิดประกายแวววาม กระจกที่ใช้เรียกว่ากระจกเกรียง
ปัจจุบันหายากมาก ช่างทำหัวโขนจึงเลือกใช้พลอยกระจกประดับแทน
จากนั้นเป็นการระบายสีและเขียนส่วนละเอียด ซึ่งเป็นขั้นตอนสุดท้ายของการทำหัวโขน
มักนิยมใช้สีฝุ่นผสมกาวกระถินหรือยางมะขวิด ที่มีคุณสมบัติสดใสและนุ่มนวล
ในขั้นตอนของการการระบายสีและเขียนรูปลักษณ์บนใบหน้าของหัวโขน
ช่างทำหัวโขนจะต้องลงสีตามแบบแผนอันเกี่ยวเนื่องกับชาติเชื้อเผ่าพงศ์ของหัวโขนนั้น
ๆ ให้ถูกต้องอีกด้วย

[แก้]
การตั้งและการเก็บรักษา

ภาพวาดหนุมาน หนึ่งในตัวละครเรื่องรามเกียรติ์
ที่ห้ามเก็บรักษาไว้ที่บ้าน

หัวโขนสำหรับใช้สวมใส่ศีรษะในการแสดงโขนนั้น
เป็นการแสดงออกทางด้านความสำคัญของตำแหน่ง ยศถาบรรดาศักดิ์
มีความประณีตสวยงามตามแบบฉบับของช่างทำหัวโขน
ที่สามารถสร้างสรรค์หัวโขนให้มีลักษณะและรูปลักษณ์ที่สื่อถึงเพศ
เผ่าพงศ์วงศ์ชาติเชื้อ หรือแม้แต่การแสดงออกด้วยอารมณ์ทางสีหน้า
บางหัวสร้างขึ้นเพื่อเป็นการชี้บ่งบุคลิกลักษณะเฉพาะของตัวละครในเรื่องรามเกียรติ์
บางหัวถูกสร้างขึ้นให้เปรียบเสมือนศีรษะของเทพผู้เป็นที่เคารพนับถือ
กราบไหว้บูชาเช่น หัวโขนพระพรหม พระอิศวร พระนาราย์ พระพิฆเนศวร
เป็นต้น ทำให้ได้รับการยกย่องเป็นของสูงและมงคลวัตถุ
มีศักดิ์และความสำคัญเหนือกว่าหัวโขนปกติธรรมดาทั่วไป

หัวโขนเป็นสิ่งประดิษฐ์ทางด้านศิลปะที่มีเอกลักษณ์และทรงคุณค่าของไทย
เป็นสิ่งที่ต้องเก็บรักษาให้คงอยู่ในสภาพดีตลอดเวลา
ทะนุถนอมไม่ให้ชำรุดทรุดโทรมเสียหายด้วยการเก็บรักษาไว้ในลุ้ง
ซึ่งเป็นภาชนะสำหรับใช้เก็บรักษาหัวโขนโดยเฉพาะ ทั้งก่อนและหลังแสดง
แต่เดิมทำด้วยเครื่องจักสาน ลงรัก น้ำหนักเบาเคลื่อยย้ายได้สะดวก
ปัจจุบันเปลี่ยนมาทำด้วยสังกะสีแทน
ลักษณะรูปทรงกระบอกสั้น ประกอบด้วยตัวลุ้งสำหรับใส่หัวโขนและฝาครอบ
กึ่งกลางของลุ้งจะเป็นที่ตั้งทวนหรือหลักเตี้ย
ลักษณะเป็นแป้นกลมใช้สำหรับรองรับหัวโขนหรือมงกุฎ ชฎา

ลุ้งแบ่งออกเป็นสองชนิดคือ ลุ้งสำหรับเก็บหัวโขนมีมงกุฎทรงยอดเช่น พญาทูษณ์ มัยราพณ์
พญาขร
สัทธาสูร วิรุญจำบัง
บรรลัยจักร พิเภก ชิวหา กุเวรนุราช เปาวนาสูร บรรลัยกัลป์ วันยุวิก รามสูร ทศคีรีวัน
ทศคีรีธร
ทัพนาสูร สวาหุ มารีศ ตรีเมฆ มังกรกัณฐ์
ทศกัณฐ์ ลักษณะของลุ้งชนิดนี้จะเป็นฝารูปกรวยกลมทรงสูงหรือเตี้ย
ขึ้นอยู่กับความสูงของมงกุฎ เพื่อให้มีที่ว่างพอสำหรับความสูงของมงกุฎ
ไม่ทำให้เกิดความเสียหายเมื่อปิดฝาลุ้ง
และลุ้งสำหรับเก็บหัวโขนไม่มีมงกุฎหรือหัวโล้น ที่ฝาครอบมีลักษณะตัดตรงเช่น พาลี
สุครีพ หนุมสน ชมพูพาน ชามพูวราช องคต นิลพัท นิลนนท์ เป็นต้น

การเก็บรักษาหัวโขนที่ใช้ในการแสดงนั้น
ถ้าไม่เก็บไว้ในลุ้งเพื่อป้องกันความเสียหาย จะต้องนำหัวโขนหน้าต่าง ๆ
มาวางไว้บนทวนที่ทำจากไม้
นำมากลึงขึ้นรูปเป็นหลักทวน ฐานมีลักษณะแป้นกลม ตรงปลายทวนมีแป้นสำหรับรองรับหัวโขน
สูงประมาณหนึ่งฟุต และต้องตั้งให้อยู่สูงจากพื้นและทางเดิน
ไม่นำไปวางไว้ในที่ต่ำที่สามารถเดินข้ามไปมาได้ ไม่ทำหัวโขนร่วงหล่นลงพื้น
ไม่ปล่อยให้หัวโขนถูกแมลงสาปกัดแทะ
หรือกระทำการใด ๆ ที่เป็นการแสดงออกถึงความไม่เคารพในครูบาอาจารย์

เนื่องจากหัวโขนที่ใช้ในการแสดงนั้นถือเป็นของสูงและมีครู
ที่ต้องให้ความเคารพบูชาทั้งในเวลาแสดงและเวลาปกติ
มักนิยมจัดเก็บโดยการแบ่งออกเป็นพวก ๆ เป็นส่วนสัดเป็นส่วนเช่น ฝ่ายมนุษย์
ฝ่ายยักษ์และฝ่ายลิง โดยเฉพาะหัวโขนหน้ายักษ์และหน้าลิงต้องเก็บรักษาไว้คนละด้าน
มีหัวพระฤๅษีภรตมุนีหรือหัวพ่อแก่วางคั่นกลาง ห้ามนำมาเก็บรวมกันโดยเด็ดขาด
ซึ่งถือเป็นธรรมเนียมปฏิบัติสืบต่อกันมาแต่โบราณ
รวมทั้งห้ามนำหัวโขนหรือเครื่องแต่งกายสำหรับแสดง มาเก็บรักษาไว้ที่บ้านโดยเด็ดขาด
ต้องนำไปฝากไว้ที่วัดเท่านั้นเพราะถือกันว่าเป็นของร้อน
ถ้าผู้ใดเก็บรักษาไว้จะมีแต่เหตุเดือดร้อนวุ่นวายไม่สิ้นสุด
หรือแม้กระทั่งห้ามนำรูปวาดของตัวละครใด ๆ
ก็ตามในเรื่องรามเกียรติ์มาเก็บไว้เช่นกัน
ปัจจุบันข้อห้ามดังกล่าวได้สูญหายไปตามกาลเวลา
ทำให้มีผู้นิยมนำหัวโขนไปเป็นของประดับตกแต่งหรือของที่ระลึกแทน[48]

[แก้]
ภาษาโขน

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล
คุณสามารถช่วยวิกิพีเดียไทยได้โดยการเพิ่มเติมข้อมูลในส่วนนี้

[แก้]
ประเพณีไหว้ครูและความเชื่อ

โขนเป็นนาฏศิลปชั้นสูง
ที่มีธรรมเนียมประเพณีและความเชื่อในการปฏิบัติหลายอย่างสืบต่อกันมาแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน
บางอย่างมีการปรับเปลี่ยนตามกาลเวลาและความเหมาะสม บางอย่างคงใช้อยู่ตามรูปแบบเดิม
โดยเฉพาะหัวโขนซึ่งจัดเป็นอุปกรณ์สำคัญอย่างมากในการแสดงโขน
เนื่องจากเป็นตัวชี้บ่งถึงบุคลิกและลักษณะนิสัยของตัวละครนั้น ๆ
ช่างทำหัวโขนที่จัดอยู่ในงานช่างสิบหมู่
ต้องผ่านการไหว้ครูและครอบครูเช่นเดียวกับนาฏศิลป์ประเภทอื่น ๆ[49]
ก่อนเริ่มการออกโรงแสดงในแต่ละครั้ง ต้องมีการตั้งเครื่องเซ่นไหว้บายศรีให้ครบถ้วน
ในการประกอบพิธีจะต้องมีหัวโขนตั้งประดิษฐานเป็นเครื่องสักการะต่อครูบาอาจารย์ที่ล่วงลับไปแล้ว

[แก้]
พิธีไหว้ครู

ในพิธีไหว้ครูจะมีการนำหัวโขนหรือศีรษะครูที่เป็นเสมือนตัวแทนของครูแต่ละองค์มาตั้งประกอบในพิธี
การจัดตั้งหัวโขนต่าง ๆ มีหลายรูปแบบเช่น การตั้งแบบรวมกับพระพุทธรูป แบ่งเป็นแบบ
12 หน้า 10 หน้า 8 หน้า 6 หน้า 4 หน้าและ 2 หน้า
มีการเปลี่ยนแปลงจำนวนของหัวโขนตามแต่รูปแบบในการตั้ง นอกจากการตั้งแบบรวมกับพระพุทธรูปแล้ว
ยังมีการตั้งหัวโขนแบบพระพุทธรูปแยกระหว่างหัวโขนต่างหาก
นิยมจัดให้หัวโขนมีความลดหลั่นเป็นชั้น โดยที่ชั้นบนสุดเป็นชั้นของมหาเทพได้แก่
พระอิศวร พระนารายณ์และพระพรหม
ชั้นสองเป็นชั้นของเทพที่มีความสำคัญต่อโลกมนุษย์และนาฏศิลป์เช่น พระอินทร์ พระวิษณุกรรม
พระพิราพ

ชั้นที่สามเป็นชั้นของหัวโขนหน้ามนุษย์ หน้าลิง
และมีศาสตราวุธและเครื่องประดับศีรษะที่ใช้ในการแสดงวางอยู่ตรงกลาง
และชั้นสุดท้ายเป็นชั้นของหัวโขนหน้ายักษ์
ผู้แสดงทุกคนก่อนแต่งตัวตามตัวละครก็ต้องมีการไหว้ครู ภายหลังจากแต่งกายเสร็จแล้ว
ก่อนจะทำการสวมหัวโขนหน้ายักษ์ หน้าลิง มงกุฎหรือชฎา
ก็จะต้องมีการทำพิธีครอบหัวโขนและไหว้ครูเพื่อแสดงความเคารพ[50]
ซึ่งนอกจากประเพณีไหว้ครูแล้ว
ยังมีความเชื่อเกี่ยวกับหัวโขนสืบทอดต่อกันมาอีกหลายอย่างเช่น
การเจาะรูสำหรับมองเห็น ผู้ที่สามารถเจาะได้คือช่างทำหัวโขนเท่านั้น

ในสมัยโบราณมีความเชื่อกันว่า
หัวโขนที่ใช้ในการแสดงที่ผ่านพิธีเบิกเนตรเรียบร้อย ก่อนนำไปใช้ในการแสดง
ช่างทำหัวโขนจะวัดขนาดความห่างของดวงตาผู้แสดง
และเจาะรูให้สามารถมองเห็นได้อย่างชัดเจน ห้ามผู้แสดงเจาะรูดวงตาเองเด็ดขาด
เพราะเชื่อว่าจะทำให้พิการตาบอด แต่ความเป็นจริงคือในการตกแต่งดวงตาของหัวโขน
จะใช้เปลือกหอยมุกมาประดับตกแต่ง ซึ่งถ้าผู้เจาะรูไม่ใช่ช่างทำหัวโขนที่มีความชำนาญ
อาจทำให้หัวโขนเกิดความเสียหายได้

[แก้]
การบวงสรวง

ในการปลูกโรงโขนสำหรับใช้แสดง
ก่อนเริ่มก่อสร้างก็ต้องมีการทำพิธีบวงสรวงเซ่นไหว้ ขอขมาลาโทษ
ขออนุญาตบอกกล่าวแก่เจ้าที่เจ้าทางให้รับทราบ
เพื่อเป็นการเปิดทางให้ทำการแสดงได้อย่างราบรื่นไม่ติดขัด
ช่วยคุ้มครองและปัดเสนียดรังควานต่อการแสดงให้ผ่านพ้นไปได้ด้วยดี
เนื่องจากในการแสดงโขนนั้น
หลายต่อหลายครั้งที่มีการแข่งขันชิงชัยหรือประชันฝีมือซึ่งกันและกัน
เชื่อกันว่าฝ่ายตรงข้ามมักมีการใช้ไสยศาสตร์
กลั่นแกล้งโจมตีฝ่ายตรงข้ามให้เสียเปรียบและพ่ายแพ้เพื่อให้ได้รับชัยชนะ
ดังนั้นก่อนการแสดงจึงต้องมีพิธีถอนอาถรรพ์ทุกครั้ง หลังจากการแสดงเสร็จสิ้น
ผู้แสดงทุกคนจะต้องเข้าร่วมพิธีไหว้ครูอีกครั้ง

หลังจากนั้นผู้แสดงทุกคนจะต้องเอ่ยปากขอขมาลาโทษซึ่งกันและกัน
ที่มีการล่วงเกินในระหว่างแสดงตามความอาวุโสที่ด้านหลังเวที
เนื่องจากบางครั้งในการแสดงอาจมีการกระทบกระทั่ง
ละเมิดล่วงเกินหรือพลาดพลั้งโดยไม่ตั้งใจหรือเจตนา
จนกลายเป็นเหตุให้เกิดการทะเลาะวิวาทได้ในภายหลัง
นอกจากพิธีไหว้ครูและความเชื่อในด้านต่าง ๆ แล้ว
ในการแสดงโขนยังมีกฎข้อห้ามสำคัญอีกจำนวนมากเช่น ห้ามนำอาวุธสำหรับใช้ในการแสดงมาเล่นนอกเวลาแสดงโดยเด็ดขาด
ห้ามเดินข้ามเหล่าศาสตราวุธ
ห้ามนำไม้ตะขาบหรือไม้ที่ใช้สำหรับตีเพื่อให้เกิดเสียงดังสำหรับการแสดงของตัวตลกมาตีเล่นเพื่อความสนุกสนาน
เป็นต้น[51]

[แก้]
วงดนตรีและเครื่องประกอบ

วงปี่พาทย์ไม้แข็ง

[แก้]
เพลงประกอบการแสดง

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล
คุณสามารถช่วยวิกิพีเดียไทยได้โดยการเพิ่มเติมข้อมูลในส่วนนี้

[แก้]
โขนในรูปแบบต่าง ๆ

ส่วนนี้รอเพิ่มเติมข้อมูล
คุณสามารถช่วยวิกิพีเดียไทยได้โดยการเพิ่มเติมข้อมูลในส่วนนี้

[แก้]
อ้างอิง

^
จำนวนผู้แสดงและระยะเวลาในการแสดงโขนแต่ละตอน

^
จำนวนผู้แสดงและระยะเวลาในการแสดงโขนแต่ละตอน

^
ความเหมือนและความแตกต่างของโขนและละครใน

^
ประวัติและความเป็นมาของโขนในสมัยกรุงศรีอยุธยา

^
5.0
5.1
มหรสพสามอย่างของชาวสยาม,จดหมายเหตุ ลา ลู แบร์ ราชอาณาจักรสยาม, เขียนโดย :
มองซิเอร์ เดอ ลาลูแบร์, แปลโดย : สันต์ ท. โกมลบุตร, สำนักพิมพ์ศรีปัญญา,
2548, หน้า 157

^
รอบรู้เรื่องโขน

^
บทพากย์ในการแสดงโขน

^
การแสดงมหรสพในลิลิตพระลอ

^
ประวัติและความเป็นมาของโขน

^
ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโขน กรมศิลปกร

^
ความหมายของโขนตามราชบัณฑิตยสถาน

^
ที่มาของคำว่าโขน, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภา, 2538, หน้า 42,
เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
ความนิยมของรามเกียรติ์ในการแสดงโขน

^
โขนนั่งราว วิวัฒนาการจากโขนกลางแปลง

^
โขนกลางแปลง, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภา, 2538, หน้า 48,
เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
การแสดงโขนกลางแปลงในสมัยรัชกาลที่ 1
ระหว่างวังหน้าและวังหลัง

^
โขนหน้าจอ, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภา, 2538, หน้า 52,
เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
โขนหน้าจอ การแสดงของโขนและหนังใหญ่

^
วิวัฒนาการของโขน, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภา, 2538, หน้า 53,
เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
โขนโรงใน การผสมผสานระหว่างโขนและละครใน

^
โขนสด การแสดงโขนตามแบบฉบับชาวบ้าน

^
คนพากย์ เจรจา ต้นเสียง ลูกคู่, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภาพ,
2538, หน้า 169, เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
ลักษณะบทโขนที่ใช้ในการแสดง

^
ลักษณะบทโขน 6 ประเภท

^
บทเจรจาของโขน

^
คำเจรจา, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภา, 2538, หน้า 174,
เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
เรื่องย่อวรรณคดีไทยชุด รามเกียรติ์

^
บทละครที่ใช้สำหรับการแสดงโขน

^
บทละครรามเกียรติ์ในสมัยกรุงศรีอยุธยา

^
บทละครรามเกียรติ์สมัยกรุงธนบุรี

^
คำกลอนในบทละคร บทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1

^
คำกลอนในบทละคร บทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2

^
บทละครเรื่องรามเกียรติ์และบ่อเกิดรามเกียรติ์, บทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่
6,พระนคร, กรมศิลปากร, 2484, หน้า 151, ISBN
974-419-405-7

^
เหตุผลในการนุ่งผ้าโจงกระเบนแดง สวมเสื้อขาวในการฝึกหัดโขน

^
การฝึกหัดโขน

^
การเต้นเสา พื้นฐานสำคัญในการแสดงโขน

^
นาฏยภรณ์ การแต่งกายของโขนแบบยืนเครื่อง

^
ประวัติและความเป็นการของเครื่องแต่งกายโขนในสมัยรัตนโกสินทร์

^
TOR เครื่องแต่งกายชุดพระพรต-งานจ้างทำเครื่องแต่งกายโขน
กรมศิลปกร

^
การแต่งกายของผู้แสดงโขนในตัวละครประเภทต่าง ๆ

^
นิยามของหัวโขน

^
ประเภทของหัวโขนชนิดต่าง ๆ

^
การจำแนกประเภทของหัวโขนตามฝ่ายเสนายักษ์และเสนาลิง

^
หัวโขน, โขน, ธนิต อยู่โพธิ์, องค์การค้าของคุรุสภาพ, 2538, หน้า 130,
เลขหมู่หนังสือ 793. 3209593, ISBN
974-000-849-4

^
การจำแนกหัวโขนตามใบหน้า ระหว่างหน้ามนุษย์และยักษ์

^
การจำแนกหัวโขนตามสีที่ใช้สำหรับระบายบนพื้นใบหน้า

^
ขั้นตอนการทำหัวโขน

^
ความเชื่อและการเก็บรักษาหัวโขน

^
พิธีไหว้ครูช่างหัวโขน

^
ประเพณี พิธีกรรมและความเชื่อเกี่ยวกับโขน

^
ความเชื่อในด้านต่าง ๆ เกี่ยวกับการแสดงโขน

[แก้]
แหล่งข้อมูลอื่น

คอมมอนส์
มีภาพและสื่ออื่น ๆ เกี่ยวกับ:
โขน

บ้านรำไทย

อนุรักษ์ไทย

โขนกรมศิลปกร

ดึงข้อมูลจาก "http://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B9%82%E0%B8%82%E0%B8%99".

หมวดหมู่:
โขน
| วัฒนธรรมไทย
| ศิลปะการแสดงไทย

หมวดหมู่ที่ซ่อนอยู่:
บทความที่เนื้อหาบางส่วนรอเพิ่มเติม

เครื่องมือส่วนตัว

ล็อกอิน
/ สร้างบัญชีผู้ใช้

เนมสเปซ

บทความ

อภิปราย

สิ่งที่แตกต่าง

ดู

เนื้อหา

แก้ไข

ประวัติ

การกระทำ

สืบค้น

ป้ายบอกทาง

หน้าหลัก

เหตุการณ์ปัจจุบัน

ถามคำถาม

บทความคัดสรร

บทความคุณภาพ

สุ่มบทความ

มีส่วนร่วม

ศาลาประชาคม

ปรับปรุงล่าสุด

เรียนรู้การใช้งาน

ติดต่อวิกิพีเดีย

บริจาคให้วิกิพีเดีย

วิธีใช้

พิมพ์/ส่งออก

สร้างหนังสือ

ดาวน์โหลดในชื่อ PDF

หน้าสำหรับพิมพ์

เครื่องมือ

หน้าที่ลิงก์มา

ปรับปรุงที่เกี่ยวโยง

อัปโหลด

หน้าพิเศษ

ลิงก์ถาวร

อ้างอิงบทความนี้

ภาษาอื่น

Deutsch

Polski

หน้านี้แก้ไขล่าสุดเมื่อวันที่ 20 มกราคม 2554 เวลา
20:24 น.

อนุญาตให้เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์
แบบแสดงที่มา-อนุญาตแบบเดียวกัน; เงื่อนไขอื่นอาจใช้ประกอบด้วย โปรดศึกษาเงื่อนไขการใช้งาน
Wikipedia®
เป็นเครื่องหมายการค้าจดทะเบียนของมูลนิธิวิกิมีเดีย

ติดต่อเรา

นโยบายความเป็นส่วนตัว

เกี่ยวกับวิกิพีเดีย

ข้อปฏิเสธความรับผิดชอบ